शक्ति र शास्त्रको मौनता

 

खस साम्राज्यको प्रकाश - 

पहाडको छायाँ र तराईको श्वास 

गाउँको माझमा एक थान खास 

धूपको धुवाँ र दमाहको आवाज 

कम्पायमान भइरहेको छ आकाश ! 

 

मन्दिर अगाडि ढुङ्गामा, 

हजुरबाको काखमा सानो नाति, 

डरको छाया, 

पुरानो व्यथा - कथा

एकैसाथ उभियो फरक नयनमा । 

 

 हजुरबा !

“किन बलि लिन्छिन बामनी बज्यै? 

किन दमाह बज्छ, किन रगत बग्छ?” 

किन लगाइन्छ ठूलो भाग

कसले खान्छ –

पुजारी बा

वा बामनी बज्यै !

हजुरबाको गहिरो स्वाससँग 

नामेट इतिहासको गह्रुङ्गो भारी

कसले बोक्छ अब ! 

 

सुन बा -

एक कथामा

अवतरित भएको धमिलो छाया

भौतिक वा अभौतिकको माया

शस्त्र र शास्त्रको कुस्ती

पिसिएको अवला

कसरी बुझ्छौ

यो बलि

वंशको अभिशाप भनेर !

 

बलवान समय हो - 

शक्ति सम्पन्न सेनापति, 

शस्त्र बलमा गर्व गर्ने - 

शास्त्र सम्पन्न पण्डित, 

तन्त्र! मन्त्र! यन्त्र!

स्वनियन्त्रण

ज्ञानको गौरव - नयनमा  

अग्नी र पानी एकैसाथ उभ्याउने !

 

दुबै भिडे । 

शक्ति! बन्यो - तरबार संसार हो 

शास्त्र ! भन्यो ज्ञानमा संसार उभियो -

टकरावको बिचमा 

अन्जान असाहाय्य

बामनी बज्यै

अर्जापेको हतियार

असाहाय्यबाटै

बज्रिएपछि उनी उपर

रगतको खोला बग्यो !

अहो ! यो बलि के हो र !

 

रगतसँगै श्राप उदायो   

शक्ति सम्पन्नको वंशनाश -

शास्त्र सम्पन्नको ज्ञान निष्काम

गाउँले आहान बनायो

“निर्दोषको रगतमा, 

शक्ति र शास्त्र निष्काम भयो।” 

 

गाउँ अभिशप्त भयो 

फसल फूलमा बदलियो

महामारी महत्वहिनता

शृङ्गार 

डरमा जीवन भिमकाय बन्यो !

 

“पाप धोइदिन बलि चढ्यो होला” 

जसको आवाज छैन -

बलि पापको सम्झना भयो कि बिर्सना ! 

दमाह बज्यो, धूप बल्यो, 

हात जोडेर प्रार्थना भयो

पश्चाताप हो कि बिलौना -

प्रार्थनाभित्र डर मिसियो

बनाए कि प्रथा-

म कसरी बताउँ !

तैँले के बुझ्लास !

देउ देउताले नबुझेको

शक्तिको कथा । 

 

बालसुलभ प्रश्न काँपेर

जवाफ नाजवाफ –

ओइरिएपछि,

“बलिले पाप धुदैन भने 

किन भइरहन्छ पुनरावृत ?” 

 

हजुरबाको मौनतामा

उत्तर फेला परेन   

आँखा आँसुले डम्म भए !

कुनै यस्तै डम्ममा

बामनी बज्यै बिलाइन कि ?

“बाबु, सत्य स्वीकार्य छैन   

डर हाम्रो जीवन हो -

यसमा हामी बाँच्छौं !” 

 

“याद राख -   

शक्ति र शास्त्र दुवै फेल हुन्छन् 

निर्दोषको रगतमा

दोहोरिए पनि घटना

अनेकानेक रुपमा ।” 

 

हाम्रो कमजोरीको लुकाउन

प्रतीक बनाउने रिति 

तोडन सक्छौ ?   

सत्य स्वीकारेर !

बामनी बज्यै -

उनको पीडा -   

होला अभिषापको अन्त्य ! 

 

धुपको सुगन्ध

दमाहको क्रन्दन

चिसो थानको ढुङ्गा

मनमा 

नयाँ आगो बलिरह्यो   

सत्यको आगो

पिडाको आगो  

अभिशाप तोड्ने आगो

बाँकी छ सारा

कुन आगोले मुर्त रुप लिन्छ । 

 

 

 

यात्रा र छाया

 

बाटोमा रुमल्लिए‌को भए 

मूलबाटो देखाउन हुन्थ्यो 

यात्रा आरम्भमा अल्झिए 

पैतला टेकाउन हुन्थ्यो।

पैतला र यात्राको तादम्यता 

आत्मिक उर्जामा तुसारो परे 

न ज्ञात- लेखाजोखा कसले गरे 

को हेर्ने ? पछाडि कि अगाडि सरे !

बोकेर आधाबाटोसम्म पुगाए पनि 

टक्क रोकिनु ! अँध्यारो होउन्जेल -

फर्किन नसक्नु, बढ्न नखोज्नु 

बाटोको भेद समेत नपाउनु !

उसले बताउदै छ - तिमी हिँड 

यो मूलबाटो हो 

यहिबाट यात्रा थालेर 

गन्तव्यमा पुग्ने मार्ग 

पहिल्याएका छन् ।

थालनी स्वयम‌् गर्नु  -

कयौं भेटिन्छन् यात्रामा 

संगैका कयौं छुट्‌छन् 

कयौंका पैतला पछाडि फर्किन्छन् 

तिमी गन्तव्य हेर ।

अहँ -

बाटो बाटो जस्तो लाग्दैन 

यात्रा यात्रा जस्तो छैन 

अस्पष्ट उद्देश्य 

भन्छौ - को हिँडेको छ ?

म आउँला तिम्रा चुनौतीमा 

पन्छ्याउँला अवरोध 

पुरिदिउँला बाटोका खाल्डा 

थकानमा हौस्याउँला 

निरसमा कविता सुनाउँला 

अब त हिँड ए! अबेला भयो !

प्यासमा पानी बनौंला 

भोकमा भोजन बनौंला 

तिमीमा अवतरित हौंला 

हर मुस्किलमा पदार्पण हुदै 

तिम्रो यात्राको छायाँ बनेर 

संग संगै हुनेछु-यात्रा तय गर!

थकान ! नथाकेरै भएपछि 

गन्तव्य कहिल्यै नभएपछि 

हुलको अस्तित्त्व रहेपछि 

क्षणभङ्‌गुर जय जय पछि 

विलापमा रम्नुनै छ एक युग 

छाया साथ छोडि गएपछि !

गजल

समिपै रहेर त्यो स्पन्दन सुन्न मन छ।

के भन्छ  मेरो प्रिय मन सुन्न मन छ।

नयनमा सागर हुलेर तस्विर दिने

प्रेमको अनुपम वर्णन सुन्न मन छ । 

तिमी नाप्नु तौल गर्नु क्षेत्र तोक्नु खुलेरै

भयो प्रणयको आयतन सुन्न मन छ ।

ताराको उज्यालोमा जूनसँग लुकामारी

अद्भूत हो मोहित गगन सुन्न मन छ ।

स्वासको अन्तिम रागबाट निस्केने धुन 

मेरो प्रिया प्रेमिल वचन सुन्न मन छ ।

द्वैत रुप समिश्रण अद्वैत बने पछि 

अस्तित्व दम्भको समर्पण सुन्न मन छ ।

मुक्तक

 

मेरो ईश्वर मेरै दुःख हटाउने हो त

तिम्रो ईश्वर मेरो लागि के कामको भो त

आफ्नो घरमा ईश्वर पाल्नु के सम्भव होला

अब भन यो संसारलाई चलाउने को त ?

अनुसरण

 

“हजुरहरुले मैले गरे जसरी गर्नुहोला” मञ्चमा बसेको वक्ताले उपस्थित जनलाई सम्बोधन गरेको थियो । सबैजना मौन भएका थिए । उनिहरु मात्र आज्ञापालक हुन जस्तो भान हुन्थो । उनीहरुको मौनताले जिज्ञासा होइन प्रश्नको समेत घाँटी निमोठन सक्थ्यो । चेतन अवचेतन झैं भएको थियो । प्रश्न लिएर बस्नु कि प्रश्नको मृत्यु ।

 

पेटको आयतन बढ्यो । कामको चापसँगै मानसिक कार्य बाहेक शारिरीक कार्य विमुख बन्यो चेतन । पेशाले एक बैंकर । बजार र यसको गतिलो प्रभाव शरिरमा परेको थियो । साथीहरु तथा आफन्तले परिपक्कता तथा उन्नतीसँग जोडि हेरे । उसलाई पनि सुरु सुरुमा हो जस्तै लाग्थ्यो । एक साथीको हृदयघातका कारण मृत्यु र उसलाई जुत्ता लगाउन पनि स्टुलको आवश्यकता पर्न थाल्यो । उसले उन्नतीलाई अवनती बनाउन खोज्यो ।

 

धेरैले धेरै सल्लाह दिए । पहिलो प्राथमिकता खानाले पायो । घरमा टर्रो ग्रिन टि देखि तितो स्लिम टि भित्रिए । सबै बेकाम जस्तै बने । मर्निङ वाकले दोस्रो क्रम लियो । त्यो पनि त्यति प्रभावकारी बनेन । धेरै साथीहरुको रोजाइमा उ जिम जान सुरु गर्यो । जिम तथा डाईटले पनि खासै काम गरेन । हुन त कसरत भन्दा खाना बढेपछि शरिर उकाले चढने नै भयो ।

 

घरमा मामा आएको बेला चेतनको पेटको चर्चा उस्मिताले गरी । “उहाँको पेट बढेर हैरान भै सक्यो मामा । छोरीले भाइ बाबाको पेटमा छ चाँडै निकाल्नु बाबा भनेर हरेक दिन हैरान बनाउन थालिसकी । उहाँले विभिन्न औषधि खाएर पनि काम लागेन भन्नुहुन्छ” भनेर मामालाई सुनाई । सबैजना मरिमरी हाँसे । चेतन लाजले रातोपिरो भयो । कुनै उपाए उपयोगि नबनेकोमा निरिह बन्यो ।

 

उसले मामालाई पनि पहिले पेटको सम्बन्धमा सम्पन्न देखेको थियो । अहिले उहाँको पेट लोलाउदै गए जस्तो लाग्यो । उसले मामालाई सोधिहाल्यो, “मामा हजुले लगाउनु भएको उपाय म पनि अवलम्बन गर्ने थिएँ । के हो राज बताउनुहोस ।” कुरा अब गम्भिर मोडमा पुगेको थियो जसरी मञ्चमा बसेको मान्छेले गम्भिर भएर सल्लाह दिएको थियो ।

 

मामाले योगकक्षामा जोडिन सल्लाह दिए । आफू निरन्तर योग गर्दा पेटको आयतन घटाउन सफल भएको मामाले बताए । बजारभरि विभिन्न ठाउँमा योगका कक्षाहरु सन्चालन भइरहेका छन् कुनै पायक पर्ने केन्द्रमा गएर नियमित योग गर्न सल्लाह दिए । मामाको सल्लाह शिरोधार्य भयो ।

 

चेतनले खोजविन गरेर पायक पर्ने केन्द्र र समय पत्ता लगायो । आफूलाई सहज लाग्ने ट्रयाकसुटमा योग केन्द्रमा समयमै पुग्यो । सायद केन्द्रको परिधान होला धेरैजसो लोग्ने तथा स्वास्नी मान्छेहरु एकैखाले पहिरनमा देखिए । थोरै युवावयका मान्छेहरु थिए । पाको उमेरका र रोगीजस्ता धेरै मान्छेहरु आए ।

 

 

एक जना मान्छे मञ्चमा बसे । योग कक्षा सुरु भयो । मन्त्रोच्चारण, राष्ट्रियगान पछि शुक्ष्म व्यायम सम्पन्न भयो । वक्ताले शरिरलाई चलायमान गराउने अभ्यास गराउन थाले । जानुसञ्चालनासन भनेर वक्ता बोल्दै खुट्टा चलाउदै थिए । सायद उनले लगाएको सुरुवाल खुकुलो भयो । उनले सुरुवाल माथि तान्दै व्यायम गर्न थाले । चेतनले त्यहाँ भएका मान्छेहरुमा अधिकांशले सुरुवाल तान्दै गरेको देख्यो । उसले पनि यस्तै गर्नेहोला भनेर आफ्नो ट्राउजर तान्न थाल्यो ।

पहिचान

 

सर, “सुनिता छ नि सात कक्षाको के । हँ ऊ बाटोमा जाँड खाएर टुन भएर हिँडिरहेको थियो । स्कुल आउन मानेन । हामी जाउँ भनेको हो ऊ आउदैन” चित्रले एक सासमा भन्यो । “हो सर । मेरो दिदी के भयो बाबाले भनेको पनि सुन्दैन । हाम्रो घरमा कोहि न कोहि जँड्याहा भइरहने के सर । बाबाको पालो सकियो अनि दिदी सुरु भयो” सुस्मिताले थपि ।

 

भर्खर सरकारी विद्यालयमा स्थायी भएर आएको ज्योतीका लागि विद्यार्थीहरुको अनियमितता टाउको दुखाई बनेको थियो । हेडमास्टर पनि यो समस्याबाट आजित भएका थिए । उनको आफ्नै समुदाय हो तर पनि अनियमिततालाई न्यूनिकरण गर्न सकेको छैनन् । सबैजना शिक्षकहरु साथमै छन । ज्योतीका लागि भने यो समुदाय, विद्यार्थी र विद्यालय सबै नयाँ भयो ।

 

अंग्रेजी पढाउनु पर्ने विद्यार्थीहरु केहि सोध्नु पर्यो भने पनि थारु भाषा प्रयोग गर्छन । धेरै शिक्षकहरुले त शिक्षणको माध्याम भाषा नै थारु बनाएको भन्थे । अंग्रेजी भाषा सिकाउनु पर्ने मुस्किलै बनेको छ । केहि त समाधान निस्किएला नि भनेर चित्त बुझाउनुको विकल्प सुझेको थिएन ।

 

कक्षा सातको कक्षा शिक्षक भएको कारण पनि सबै विद्यार्थीको राम्रो जानकारी हुन जरुरी थियो । तेत्तिस जना विद्यार्थीहरुमध्ये मुस्किलले पन्ध्र - सोह्र जनामात्र दैनिक उपस्थित हुन्थे । उपस्थित हुने क्रम पनि चक्रिय प्रणाली झैं बनाएका थिए विद्यार्थीहरुले । हेडमास्टरको समुदाय भिजिट पनि काम लागेको थिएन ।

 

दुई हप्तापछि हाजिर लगाउदा सुनिता नामका तीनै जना विद्यार्थी उपस्थित भएको ज्योतीले थाह पाए । तर जाँड खाएर विद्यालय अनुपस्थित हुने को हो भनेर छुट्याउन मुस्किल पर्यो । कक्षा सकियो । उनी बाहिर निस्किए । अर्को घण्टी कक्षा पाँचमा थियो ।

 

पाँच कक्षामा पुग्दा चित्र कुनै नयाँ समचारका साथ तयार भएको भान पाए । तर चित्रसँग समचार होइन प्रश्न थियो । उनले सोधे, “सर आज सोध्नु भएछ कि सुस्मिताको दिदीले किन जाँड खाएर टुन भएथ्यो?” “सुनिता तीन जना छन सात कक्षामा कसलाई सोध्नु भनेर सोधेन” शिक्षकले सुनाए । “सर सुस्मिताको दिदी भन्नुस न सोनपुरको । अब भनेछ सधैं स्कुल जान्छ रे ।”

 

भोलिपल्ट पनि तीनै जना सुनिता कक्षामा उपस्थित थिए । आज जानकारी लिएर हेरौं भन्ने लाग्यो ज्योतीलाई । उनले सोनपुरको सुनिता उठन भने । टाउको निहुराएर पातलो शरिर भएको सुनिता उठी । पक्का गर्नको लागि उनले थप प्रश्न सोधे । “तिम्रो बहिनो को नाम के हो ?” उत्तर सुस्मिता कक्षा पाँचमा पढछ भन्ने पाएपछि ढुक्कका साथ फेरी सोधे, “तिमी जाँड खाएर टुन हुन्छौ रे किन?”

 

सुनिताले उत्तर दिई, “सर मेरो बाबाले रक्सी छोडिदिनु भो । बाबाले रक्सी छोडेकाले मैले खान थालेको हो । मैले नखाए को ले खान्छ त मेरो घरमा । रक्सी खाए पनि म स्कुल रेगुलर आउँछु सर ।” कक्षा सकियो ज्योती बाहिर निस्किए । सोचे जाँड रक्सी पिउनु यिनीहरुको संस्कार होला कि पहिचान होला ?