सामाजिकिकरण

 

पूर्वज्ञान

 

राजेद्र र प्रकाश एकदमै मिल्ने साथी हुन । विद्यालय शिक्षा तथा उनीहरुको बसोबास अलग अलग जिल्ला भए पनि उच्च शिक्षाका लागि दुबै जना एक शहरमा आएका थिए । उनीहरुको रुची, लगन र व्यवहारले मित्रता झाँगिन ठूलो समय लागेन । मान्छे दुई रुप एक जस्ता भएका थिए । अन्य साथीहरु भन्ने गर्थे “दुई अलग परिवेशबाट आएका दुई मान्छे एक जस्तो कसरी हुन सक्छ ?”

एउटै कक्षा एउटै विषय र एकै प्रकारको सोच । गाउँबाट शहर पस्दा शहरको रमझममा रमाउनु उनिहरुका लागि पनि नौलो भएन । अभाव र परिश्रमबाट नटाढिएका उनीहरु शहरमा पनि परिश्रम गरेरै बाँच्ने प्रणमा थिए । कामको खोजीमा राहत दिएका थिए बजारका निजी विद्यालयहरुले । गाउँबाट शहर अध्यायन गर्न साच्चिकै चाहनेहरुका लागि बाँच्ने आधार बनेका थिए यि विद्यालयहरु ।

राजेन्द्र एकत्वका लागि नामाकरण भएको विद्यालयमा भाषा शिक्षक बन्यो । प्रकाश देशभक्ति झल्काउने विदेशी भाषाको माध्याम भएको विद्यालयमा छिर्यो । उनीहरुको जीवन रुटिनमा चल्न थाल्यो । कोठामा विभिन्न पुस्तक थुप्रिन थाले । साहित्य र अध्यायनमा औधी रुची राख्ने स्वभावले उनीहरु विद्यालयमा पनि जिम्मेवार जस्तै बनेका थिए ।

किशोरावस्था नआउदै वयस्क बनेका उनीहरु झन जिम्मेवार बने । पढाइका अतिरिक्त उनीहरु गतिलो आय आर्जन हुने कामको खोजीमा लागे । सँगै काम र जिम्मेवारी सम्हालेका उनीहरु सफलता प्राप्तिमा चुके । उनीहरुको कामले प्रतिफल दिन सकेन । विश्वविद्यालयबाट बाहिरीसकेका थिए । कामको बोझ र असफलताले पनि दिक्क बनाइरहेको थियो ।

दुबै जना शहरबाटको केही वर्ष पलायन पश्चात फेरी पर्किए । अब उनीहरुमा परिपक्वता पनि आइसकेको थियो । परिश्रम, दुख र मेहनतलाई उनिहरुले कहिल्यै त्याग गरेका थिएनन् । झन जिम्मेवारी थपिएको थियो र थियो चिप्लिएको ठाउँमा पुनः उभिने दरिलो आत्मविस्वास ।

कार्यक्षेत्र बदलियो । पहिले जस्तो बाक्लो भेट पातलिएको थियो । उनीहरु कहिले भेटौं भनेर आतुर भइरहन्थे । भेटमा घण्टौं कुराकानी हुन्थ्यो । कुराकानी भुइँ छोडेर कता कता पुग्थ्यो । दुबै कुराको थकान मेटथे । समय मिलाएर भेट भइरहन्यो ।

एक पटकको भेटमा प्रकाशले मान्छेको आन्तरिक शक्तिको बारेमा कुरा गर्यो । “हाम्रो शरिरमा विभिन्न काम गर्न विभिन्न प्रकारको शक्ति चाहिन्छ । एकैनासको शक्तिले विभिन्न काम गर्दैन । जस्तो अहिले हामी काम गरिरहेका छौं । तिमी र म यहि सामाजिक परिवेश भित्र छौं तर कार्य फरक फरक छन उद्देश्य एकै भए पनि ।”

उसले सोच्ने, खाना पाचन गर्ने, निस्कासन गर्ने, रक्तसंचालन गर्ने, लगायत शरिरको गति दिने शक्तिको बारेमा बतायो । राजेन्द्रलाई उसको कुरा नयाँ लागेर ध्यानपूर्वक सुनेको थियो । भेट निरन्तरता दिने वचन सहित छुटेका थिए ।

राजेन्द्र कता कताबाट आध्यात्मिक चिन्तनमा जोडियो । उसलाई अध्यायनमा रुची भएकाले योग र ध्यानका विभिन्न कक्षामा सहभागि हुन थाल्यो । एक पटकको कक्षामा एक जना साधकले पञ्चप्राणको बारेमा प्रस्तुति दियो । राजेन्द्रलाई यो कुरा कताकता सुने जस्तो, थाह पाए जस्तो लाग्यो । उसले पञ्चप्राणको ज्ञान तुरुन्तै समाउन सफल भयो ।

राति निदाउन लाग्दा उसले पञ्चप्राणको बारेमा सम्झिने प्रयास गर्यो । उदान, प्राण, व्यान, सामान र अपान । उसले प्रत्यकको विशिष्ट कार्य पनि सम्झिने प्रयास गर्यो । तिनीहरुको कार्य केहि अगाडि प्रकाशले भनेको हाम्रो शरिरको शक्तिसँग मिल्न गयो । प्रकाशले भनेको कुरा आज राजेन्द्रलाई सिकाइमा सहायक भएको पायो । निदाउदै गर्दा सोच्यो पूर्वज्ञान भयो भने त सिकाइ बलियो हुने रहेछ ।

गजल

 

नलिनु है कुनै पिर भन्छिन मेरी प्यारी 

नझुकोस् मेरो शिर भन्छिन मेरी प्यारी

घामपानी हुरी बतास आउलान कति 

बनी राख्नु सधैं स्थिर भन्छिन मेरी प्यारी

आत्मा मेरो त्यो शरिरमा बास गर्छ प्रिय

नहिड्‌नु है भै फकिर भन्छिन मेरी प्यारी

पुजेरै हिंड्छु देवता ठानी हजुरलाई 

बन्नु हो प्रिय मन्दिर भन्छिन मेरी प्यारी

जन्मदिन र केक

 

सुनिल र साधना सानै छन । घरमा पुतलीको खेलमा पनि केक खुबाउछन । निजी विद्यालयमा पढछन । बा-आमाको मायाको टुक्रा त छदैछन हजुरआमाको साथी, शिक्षक, अखबार बाचक, फोटोग्राफर र कमेन्टेटर पनि हुन । पढाइमा दुबै तेज छन । आमा बैंकको जागिरे र बा एक शिक्षक हुन ।

 

साधना सुनिल भन्दा ठूली छन । बाले ल्याएको उनको वार्षिक कार्यपात्रोमा  कुन दिन मितिहरुमा गोलो लगाइसकिन जन्मदिनहरुमा । हजुरआमाको, भाइको, मेरो, आमाको, ..। विद्यालयले कक्षा मनिटरको डायरीमा उनले क्रमानुसार जन्मदिन लेखेकी छन । भाइको जन्मदिनमा विशेष संकेत पनि छ जो उनले र उनको भाइले बुझ्छन सायद ।

 

एकदिन बा बिद्यालयबाट फर्किदा दुबै दिदी भाइ हजुरआमाको काखमा बसेर गफ गर्दै थिए । हजुरआमा कथा सुनाउदै थिइन । लोककथाहरुमा बालाबालिका रमाइरहेका थिए । पात्र र तिनीहरुले गरेका कार्यमा समलोचनात्मक टिप्पणी पनि गर्दै थिए । हजुरआमा टिप्पणी भन्दा कथा वाचनमा मग्न थिइन ।

 

आमाको बर्थ डे बैंकले मनाइदियो । घरमा सामान्य मिठो मसिनो पकाउने कुरा भयो । बालबालिकाको जिद्दीको अगाडि कसको बल चल्ने । उनिहरुले केक ल्याए । मैनबत्ति बाले । निभाए । गित लगाए । नाचे । रमाए । दुई तीन दिन कुराको विषयवस्तु बनाए ।

 

“भाइको बर्थ डे धुमधाम मनाउने है आमा”, साधना भन्दै थिइ । सल्लाह भयो । बा विद्यालयबाट फर्किनु अगावै आवश्यकिय तयारी पूरा भयो । निम्तालु आए । केटाकेटीहरुले केक ल्याए । मैनबत्ति बाले । निभाए । गित लगाए । नाचे । रमाए । खाना खाए – सकियो ।

 

“तेरो बाको जन्मदिन आयो के तयारी छ नानी”, हजुरआमाले सोधिन । सुनिल दौडिदै आएर बिस्तारै बोल्यो, “भयो के हजुरआमा ठूलो स्वर नगर्नु । अनि बाबाले मान्नुहुन्न । दिदी केक मिठो हुन्छ नि! बाबाको जन्मदिनमा किन केक नकाटने ?” कुरा सामसुम भयो । सबै आ-आफ्नो काममा गए । सधैं झैं साँझ समयानुसार घर फर्किए ।

 

साधनको बा भित्र बसिरहेको बेलामा बाहिर केटाकेटीको चहलपहल बढ्यो । उनीहरुको स्वभाविक चहलपहल थिएन । बाहिर पूरा तारतम्य भइसकेको रहेछ केक काटने । कसले गर्यो यो उसले प्रश्न आफ्नो श्रीमती र छोरी लक्षित थियो । एक पटक सान्नाटा छायो । हजुरआमाले बोल्नको लागि घाँटी सफा गरिन ।

 

“अस्ति मेरो वृद्बभत्ता आएको थियो । केटाकेटीले मानेनन् । बुहारी पनि मानिनन् । म आफै नातीसँग गएर ल्याएर आएँ । के अप्ठ्यारो भयो त ? सबैको बर्थ डे मनाउछन । तेरो मात्रै किन नमनाउने त छोरा ? अब बर्थ डे मनाउने केक नकाटी भयो त ? भन त साधना ?”

 

उसले आमातिर फर्केर यति भन्यो “अब बाको श्राद्बमा पनि पिण्डदान नगरी केक काटौंला आमा ।”

गजल

 

आधा संसार मलाइ देउ आफू राख आधा 

म बनुला कृष्ण प्यारी तिमी बन राधा ।।

सुगम सौम्य कहाँ होला जीन्दगीको यात्रा 

हाँसी खुसी जीवन ज्यूँला पन्छाएर बाधा ।।

तिमी विना मेरो मात्रै अस्तित्व होला र? 

लोकले जानोस हाम्रो राम सीता झैं गाथा ।।

अद्वैत बनोस अस्तित्व स्ववशमा कर्म  

योद्धा मात्र चुम्न सक्ने प्रेम सगरमाथा ।।

एक्लो द्यौता, देवी हौ नि प्रेम मन्दिरको 

 त्यो प्रेमको पुजारी म, पुज्न पाउँ सदा ।।

छायाँको चोट

 

विद्यालयको अन्तिम घण्टी बज्न बाँकी थियो। कक्षा आठको कोचिङ कक्षा भइरहेको थियो । बाहिर गएका केटाहरु हल्ला गर्दै कक्षामा पसे । कक्षा शिक्षक रमेश प्रधानाध्यापकको कार्यकक्षतिर हतारिँदै गएका थिए। उनको अनुहारमा चिन्ता थियो। उनले भर्खरै थाह पाएका थिए दुई विद्यार्थीबीचको अप्रत्याशित झगडा।

एकजना विद्यार्थी सन्दीप र अर्को रोहित। सन्दीपले रोहितलाई पिटेको थियो । कारण ? “दाइ भनेन भनेर।” रमेशले यो कुरा तुरुन्तै प्रधानाध्यापकलाई जानकारी गराए।

प्रधानाध्यापकले दुबैलाई कार्यकक्षमा बोलाए। सन्दीपको अनुहार मलिन थियो । रोहितको गालामा हल्का रातो डाम थियो। सोफामा बस्न लगाएर प्रधानाध्यापकले सोधे, “के भयो? किन झगडा गरेको ?”

रोहितले भन्यो, “उसलाइ मैले दाइ भनेन भनेर पिट्यो सर। ट्वाइलेट गएको बेलामा मैले उसलाई सन्दिप भनेर बोलाएको मात्रै हो सर । त्यो भन्दा बढि मैले कुनै शब्द बोलेकै छैन ।”

“किन दाइ भन्नु पर्ने हो सन्दीप?” प्रधानाध्यापकको प्रश्नमा पुनः सन्दीप मौन रह्यो ।

प्रधानाध्यापक केही समय चुप लागे। उनले दुबैको व्यवहार बुझेका थिए । सन्दीपको आक्रोशमा आत्मसम्मानको चोट थियो। उसले आफूलाई ‘दाइ’ भन्नु सम्मानको प्रतीक मानेको थियो।  त्यो सम्मान नपाउँदा उसले आक्रोशलाई शारीरिक हिंसामा परिणत गर्‍यो।

रोहितको व्यवहारमा डर थियो। नयाँ वातावरण, अपरिचित अनुहारहरू, र सामाजिक नियमहरू सबैले उसलाई अन्योलमा राखिरहेका थिए। उसले सन्दीपलाई अपमान गर्न खोजेको थिएन तर उसले सामाजिक संकेतहरू बुझ्न सकेन। उसले सधैं आफूलाई एक्लो महसुस गर्थ्यो ।

प्रधानाध्यापकले शान्तपूर्वक भने, “सन्दीप, तिमीलाई दाइ भन्नु सम्मान होला तर सम्मान जबर्जस्ती माग्ने होइन नि। रोहित नयाँ विद्यार्थी हो। उसले तिमीलाई अपमान गर्न खोजेको होइन। उ पनि त तिम्रै कक्षाको साथी हो ।  तिमीले उसलाई पिटेर के सिकायौ ? अब तिमीलाई किन दाइ भनेर सम्मान गर्छ रोहितले ?”

सन्दीप चुप लाग्यो। उसको अनुहारमा आत्मग्लानि झल्कियो।

प्रधानाध्यापक रोहिततिर फर्किए, “तिमी डरायौ । डराएर बोल्न बन्द गर्नु हुँदैन। तिमीले सोध्न सक्थ्यौ ‘किन दाइ भनेर बोलाउने? तिमी त मेरो साथी हौ । एकै कक्षामा पढछौं।’ यसले तिमीलाई सुरक्षित बनाउँथ्यो।”

त्यसपछि प्रधानाध्यापकले दुबैलाई एकैपटक हेरेर भने, “विद्यालय भनेको सिक्ने ठाउँ हो। यहाँ सम्बन्ध पनि सिकिन्छ र सम्मान पनि।  सबैभन्दा ठूलो कुरा हो आफ्नो व्यवहारको जिम्मेवारी स्वीकार गर्नु। यो कुरा सधैँ ख्याल राख्नु ।”

दुबै विद्यार्थी चुपचाप उठे। सन्दीपले मसिनो स्वरमा भन्यो, “आइ एम सरी सर। रोहित, एक्सक्युज मी।” रोहितले मुस्कुराउँदै टाउको हल्लायो। वातावरण शान्त भयो।

त्यो साँझ प्रधानाध्यापकले विद्यार्थीको पोर्टफोलियो फेरी पल्टाएर हेरे। रोहितको फाइलमा एउटा नोट थियो “बाल मनोविज्ञानको विशेष निगरानी आवश्यक। अघिल्लो विद्यालयमा पनि सामाजिक समायोजनमा कठिनाइ देखिएको।” प्रधानाध्यापक चकित भए।

अर्को दिन उनले रमेश सरलाई बोलाए। “हामीले रोहितमा सामान्य डर देखेका थियौं तर उसमा गहिरो सामाजिक असुरक्षा छ। उसले सम्मान नदिएको होइन उसले सम्बन्ध बनाउने तरिका नै सिकेको छैन जस्तो छ। उसलाई यि कुराहरु सिकाउनुहोला है रमेश सर ।” हुन्छ भनेर रमेश सर बाहिर निस्किए ।

प्रधानाध्यापकले रोहितका अभिभावकलाई फोन गरे। “हामीलाई लाग्छ, रोहितलाई अतिरिक्त भावनात्मक सहयोग आवश्यक छ। उसले सम्बन्ध बनाउने तरिका सिक्नुपर्छ। यो बारेमा यहाँहरुले कुनै कक्षाको किताब पल्टाउन जरुरी छैन मात्र सामाजिक सम्बन्धमा सुधार ल्याउनु होला ।” रोहितको बाले “प्रयास गर्छु सर” भनेर फोन राखे ।

शुक्रबारको दिन विद्यालयमा सधैं झै अतिरिक्त क्रियाकलापको व्यवस्था गरिएको थियो । अरुणिमाको संयोजनमा एक नयाँ कार्यक्रम सुरु भयो “सम्बन्ध र सम्मान” नामक कार्यशाला। रमेश सरले कार्यक्रमको उद्देश्यमा प्रकाश पारे । अन्य विद्यार्थीहरुसँगै सन्दीप र रोहित पनि सहभागी भए। सन्दीपले कार्यशालामा भने, “सम्मान माग्ने होइन, कमाउने हो।” रोहितले भने, “डरले सम्बन्ध बिगार्छ, संवादले बनाउँछ।”

कार्यशालाको अन्तिममा रोहितले एउटा चित्र देखायो। चित्रमा दुईजना व्यक्ति थिए । एकले अर्कोलाई पिटिरहेको र अर्कोले आँसु झारिरहेको। चित्रको शीर्षक राखेको थियो “छायाँको चोट”।

प्रधानाध्यापकले सोधे, “यो चित्रमा के देखाउन खोज्यौ?” रोहितले भन्यो, “कहिलेकाहीँ चोट देखिँदैन सर। छायाँमा लुकेको पनि हुनसक्छ।” रोहितको कुराले सबैलाई स्तब्ध बनायो। सन्दीपले चित्र हेरेर आँखा रसायो। उसले बुझ्यो उसको चोट त देखिएको थियो तर रोहितको चोट छायाँमा लुकेको थियो।

 

अस्पतालको सपना

 

साउनको महिना थियो। गाउँभरि वर्षाको गन्ध फैलिएको थियो । नदीहरू उर्लिएका थिए। परीक्षा सकिएर खाली बसेको समयमा बालाई सघाउनु नृपको दैनिकी बनेको थियो । घरमा अन्य काम पनि छैन, परीक्षाको नतिजा पनि आएको छैन, भएको एक पसलमा बस्नु र विभिन्न समानहरुलाई फुटकर बेच्नुमा रमाइलो पनि हुन्थ्यो । बा आमाले सल्लाह गरे “जेठालाई पसलको जिम्मा लगाइदिउँ । यसको पढाइ सुरु भए पछि जाला ।”

अब पसलको पूरा जिम्मा उसैको भएको थियो । बा कहिले कसो समान ल्याउनु पर्यो भने मात्र पसलमा झुल्किन्थे । दिनमा समान बेच्ने देखि लिएर रातीको समयमा पसलको सुरक्षा गर्ने जिम्मा पनि उसैलाई आयो । नजिकै रहेको रोकायाको नास्ता पसलबाट नास्ता आउथ्यो । उसले आफ्नो इच्छा अनुसारको नास्ता मगाउथ्यो । बिहानी अखबारका लागि स्वागत छदैथियो । फाट्टफुट्ट गफमा मिसिने बिन्दु थियो । कहिले कसो बिरेन्द्र पनि अइहाल्थ्यो ।

 एक रात पसलमा सुतेको बेला नृपलाई सर्पले टोक्यो । बिहान अबेरसम्म पसल नखुल्दा छिमेकोले पसल खोल्न झकझक्याए । अबेर गरी ढोका खुल्यो । विकृत अनुहारमा नृप देखियो । उसलाई सर्पले टोकेको खबर गाउँमा फैलियो। परिवारले हतारहतरमा उसलाई भेरी अस्पताल लैजाने प्रबन्ध गरे। शरिरमा विष चढिसकेको थियो । अस्पताल पुग्नुअघि नै बाटोमा उसको मृत्यु भयो। 

नृपको मृत्युले गाउँलाई स्तब्ध बनायो। सबैभन्दा ठूलो प्रभाव उसको सानो भाइमा परेको थियो। भाइले आफ्नै आँखाले देखेको थियो दाइलाई बोकेर दौडिँदै गरेको, बाटोमा हतारिँदै एम्बुलेन्स पर्खिएको अनि अचानक दाइको सास हराउँदै गएको। भाइको मस्तिष्कमा मृत्युको दृश्य गहिरो गरी बस्यो। बालक चेतनामा मृत्यु सामान्य घटना होइन एक आकस्मिक र भयावह अनुभव हो। यसले उसको मानसिक संरचनामा असुरक्षा र डरको बीउ रोप्यो। 

 भाइले सोच्न थाल्यो “यदि म केही गर्न सक्थेँ भने दाइलाई बचाउँथे।” बालमस्तिष्कमा यस्तो अपराधबोध सामान्य हुन्छ । उनीहरु कुरा खेलाइरहन्छन । घटनाको वास्तविक जिम्मेवारी भने उसमा थिएन। 

 सर्प अब उसको लागि जनावर मात्र रहेन, मृत्युको प्रतीक बन्यो। उसले कल्पनामा सर्प देख्दा पनि तुरुन्तै दाइको मृत्यु सम्झिन्छ। अस्पताल पुग्न नसक्नु, बाटोमै मृत्यु हुनु, बालचेतनामा बाटो र अस्पताल दुबै असफलताको प्रतीक बने। बाटो अब उसको लागि यात्रा नभइ मृत्युको स्मृति बन्यो। 

  नृपको मृत्युपछि भाइ चुपचाप भयो। विद्यालयमा गए पनि बोल्दैनथ्यो। साथीहरूले खेल्न बोलाउँदा पनि ऊ चुप लाग्थ्यो। शिक्षकहरूले सोध्थे, “के भयो?” ऊ उत्तर दिन सक्दैनथ्यो। उसको मनमा एउटा दृश्य बारम्बार दोहोरिन्थ्यो - दाइको अन्तिम सास। 

 वर्षौंपछि भाइ जवान भयो। उसले पढाइमा संघर्ष गरिरह्यो । जीवनमा एउटा निर्णय गर्यो उसले स्वास्थ्यकर्मी बनेर गाउँको सेवा गर्ने । उसले भन्यो, “म दाइलाई जस्तै अरुलाई बाटोमै मर्न दिने छैन।” 

 उसले पढाइ पूरा गर्यो । गाउँमा बन्न लागेको अस्पतालको खबरले हर्षित भएर गाउँ आएको थियो । आफ्नो गाउँमा बन्दै गरेको अस्पताल देख्यो र अच्चमित भयो । उ अस्पतालको कङ्काल हेरेर रोयो। त्यो गाउँ अझै उस्तै थियो र बन्दै गरेको अस्पताल नबन्दै थला परेको थियो । 

दक्ष शिक्षक

आकर्षक नारा तयार भए । शुभकामना पत्र छापिए । सन्चालकहरु जम्मा भएर प्रधानाध्यपकलाई जिम्मा दिए – यो पटक एक सेक्सन बिद्यार्थी नयाँ शैक्षिक शत्र सुरु हुनेबेला सम्म निशुल्क पढाउने ।“आवश्यक तयारी थाल्नुहोस, हामी तयार छौं ।” विद्यार्थी भर्नाको अभियान चल्यो – माता सरस्वती तपाईको बालबालिकाको मस्तिष्कमा बास बस्नेछिन । बालबालिकालाई यहि विद्यालयमा भर्ना गर्नुहोस ।

 

प्रधानाध्यापकले हरेक तवरले तयारी गर्यो । आकर्षक विद्यालय भवन, प्रयाप्त खेल मैदान, विद्यार्थी मैत्री शिक्षण बिधि …….। एक पटक पम्पलेट पढ्यो र टाउको कन्यायो । उसले लेखेका सबैकुरा विद्यालयको पहुँच बाहिर थिए । उसले सन्चालकहरुको आस मानेको थियो भसोसा थिएन । विगतका वर्षहरुमा उसले तितो फल चाखिसकेको थियो ।

 

शिक्षक परिचालन भए । पुराना अभिभावकको साहरा लगियो । सम्भावित ठाउँसम्म आवश्यकता अनुसार उ पनि पुग्यो । उसको आत्मविस्वासले पहिले भन्दा अलि बढि प्रभाव बढदै गयो । शिक्षकहरुले साथ दिए । पुराना अभिभावकहरु पनि सहयोगी बनिदिए । नारा र चित्रहरु पनि आकर्षक देखिए ।

 

पूजा त एक बाहना मात्र थियो । कार्यक्रमको आयोजन भयो । विद्यालय निरिक्षक देखि जसको उपस्थितिले प्रभाव पार्छ लागेको थियो ति कार्यक्रमका वक्ता बने । उनिहरुले आफ्नो भन्न चाहेको कुरा भने । स्रोताले के के सुने, ताली बज्यो । कार्यक्रम सकियो । साँझ विद्यार्थी भर्नाको रजिष्टर हेरियो । तिन दिन पछिबाट नयाँ कक्षा सुरुहुने संचालकको निर्णय भयो ।

 

शिक्षक र कक्षाकोठाको विषयमा कसैले कुरा उठाएनन । प्रधानाध्यापकले कुरा उठायो तर कोहि पनि गम्भिर भएनन् । भने, “चलिहाल्छ नी ।” सरकारले तोकेको न्युनतम ज्याला भन्दा धेरै कममा शिक्षकहरु काम गरिरहेका थिए । नयाँ विद्यार्थीहरुका लागि पुरानै काम गरिरहेका शिक्षक भेटाउन मुस्किल भइरहेको थयो । दक्ष, अनुभवि, तालिम प्राप्त र बालमनोविज्ञान अनुकुल शिक्षण गर्ने शिक्षक भेटनु अप्ठ्यारो थियो ।

 

बिहान नयाँ बालबालिका विद्यालय आउन सुरु गरे । एउटा कक्षाका लागि बालबालिका पूरा भए । प्रधानाध्यापक बेचैन देखिन्थ्यो । संचालकहरुले शिक्षक व्यवस्थापनका लागि सहयोग गरिरहेका थिएनन । विध्यालयले दिने तलबमा निरक्षर ज्यालादारी मजदुर पनि उपलब्ध हुन सक्थेन । उसले मलिन अनुहार लगाई एक शिक्षकलाई बोलाएर भन्यो, “ पछाडि पट्टिको अँध्यारो कोठामा लाईट जलाउनुहोस र कार्यालय सहयोगी दिदी (सानी) लाई कक्षामा पठाई दिनुहोस ।” 

गजल

मेरो हिडने मूलबाटोको ध्रुवतारा तिमी । 

अश्र, रोदन, हाँसो, खुसी एकमै सारा तिमी ।।

डगमगाउदा अस्तित्वको भार उठाइ दिने 

कर्तव्यबोध जीवन ज्यूने हौ साहारा तिमी ।।

लुप्त हौंला, विलुप हौंला, जुलुस बने पनि 

जीन्दगीलाई बोकि हिडने अभिभारा तिमी ॥

बुँद बुँद बनी भर्न मैले के सकौंला प्यारी 

प्रखर सौम्य पूर्ण भा'को प्रेमिल धरा तिमी ।।