Sunday, February 22, 2026

दक्ष शिक्षक




आकर्षक नारा तयार भए । शुभकामना पत्र छापिए । सन्चालकहरु जम्मा भएर प्रधानाध्यपकलाई जिम्मा दिए यो पटक एक सेक्सन बिद्यार्थी नयाँ शैक्षिक शत्र सुरु हुनेबेला सम्म निशुल्क पढाउने ।आवश्यक तयारी थाल्नुहोस, हामी तयार छौं विद्यार्थी भर्नाको अभियान चल्यो माता सरस्वती तपाईको बालबालिकाको मस्तिष्कमा बास बस्नेछिन । बालबालिकालाई यहि विद्यालयमा भर्ना गर्नुहोस ।

 

प्रधानाध्यापकले हरेक तवरले तयारी गर्यो । आकर्षक विद्यालय भवन, प्रयाप्त खेल मैदान, विद्यार्थी मैत्री शिक्षण बिधि …….। एक पटक पम्पलेट पढ्यो र टाउको कन्यायो । उसले लेखेका सबैकुरा विद्यालयको पहुँच बाहिर थिए । उसले सन्चालकहरुको आस मानेको थियो भसोसा थिएन । विगतका वर्षहरुमा उसले तितो फल चाखिसकेको थियो ।

 

शिक्षक परिचालन भए । पुराना अभिभावकको साहरा लगियो । सम्भावित ठाउँसम्म आवश्यकता अनुसार उ पनि पुग्यो । उसको आत्मविस्वासले पहिले भन्दा अलि बढि प्रभाव बढदै गयो । शिक्षकहरुले साथ दिए । पुराना अभिभावकहरु पनि सहयोगी बनिदिए । नारा र चित्रहरु पनि आकर्षक देखिए ।

 

पूजा त एक बाहना मात्र थियो । कार्यक्रमको आयोजन भयो । विद्यालय निरिक्षक देखि जसको उपस्थितिले प्रभाव पार्छ लागेको थियो ति कार्यक्रमका वक्ता बने । उनिहरुले आफ्नो भन्न चाहेको कुरा भने । स्रोताले के के सुने, ताली बज्यो । कार्यक्रम सकियो । साँझ विद्यार्थी भर्नाको रजिष्टर हेरियो । तिन दिन पछिबाट नयाँ कक्षा सुरुहुने संचालकको निर्णय भयो ।

 

शिक्षक र कक्षाकोठाको विषयमा कसैले कुरा उठाएनन । प्रधानाध्यापकले कुरा उठायो तर कोहि पनि गम्भिर भएनन् । भने, “चलिहाल्छ नी सरकारले तोकेको न्युनतम ज्याला भन्दा धेरै कममा शिक्षकहरु काम गरिरहेका थिए । नयाँ विद्यार्थीहरुका लागि पुरानै काम गरिरहेका शिक्षक भेटाउन मुस्किल भइरहेको थयो । दक्ष, अनुभवि, तालिम प्राप्त र बालमनोविज्ञान अनुकुल शिक्षण गर्ने शिक्षक भेटनु अप्ठ्यारो थियो ।

 

बिहान नयाँ बालबालिका विद्यालय आउन सुरु गरे । एउटा कक्षाका लागि बालबालिका पूरा भए । प्रधानाध्यापक बेचैन देखिन्थ्यो । संचालकहरुले शिक्षक व्यवस्थापनका लागि सहयोग गरिरहेका थिएनन । विध्यालयले दिने तलबमा निरक्षर ज्यालादारी मजदुर पनि उपलब्ध हुन सक्थेन । उसले मलिन अनुहार लगाई एक शिक्षकलाई बोलाएर भन्यो, “ पछाडि पट्टिको अँध्यारो कोठामा लाईट जलाउनुहोस र कार्यालय सहयोगी दिदी (सानी) लाई कक्षामा पठाई दिनुहोस ” 

गजल



मेरो हिडने मूलबाटोको ध्रुवतारा तिमी । 

अश्र, रोदन, हाँसो, खुसी एकमै सारा तिमी ।।


डगमगाउदा अस्तित्वको भार उठाइ दिने 

कर्तव्यबोध जीवन ज्यूने हौ साहारा तिमी ।।


लुप्त हौंला, विलुप हौंला, जुलुस बने पनि 

जीन्दगीलाई बोकि हिडने अभिभारा तिमी ॥


बुँद बुँद बनी भर्न मैले के सकौंला प्यारी 

प्रखर सौम्य पूर्ण भा'को प्रेमिल धरा तिमी ।।


सुरक्षा

 


सन्तलाल जीवन बीमा अभिकर्ता बनेर गाउँमा फर्किएको थियो । उ बजारमा तालिम लिन गएको थियो । फर्केर आएपछि उसले जीवन बीमा योजना बेच्ने योजना बनायो । गाउँघरमा क कसलाई जीवन बीमाको जरुरी छ भनेर खोज्यो र थाहा पायो कि यो त सबैका लागि आवश्यक कुरा रहेछ । अब जसरी पनि बीमा योजना बेच्नु पर्ने ठहर गर्यो । यो खबर म्यानेजरलाई सुनाउदा खुसी भएर सानो पार्टी नै आयोजना गर्यो । सन्तलालको आत्मबल बढ्यो ।

 चित्र गाउँमा बाख्रा पालन गर्ने एक किसान थियो । उसले बाख्रा पालन कर्मलाई व्यवसायमा रुपान्तरण गर्ने तयारीमा थियो । उसको जहान एक लघुबित्त कम्पनीको समुह सदस्य बनेकी थिई । ऋण लगानी गर्ने कर्मचारीले ऋण लिन चाहनेको नाम र उद्देश्य कार्यालयमा निवेदन सहित दिनु भनेको थियो । चित्रका श्रीमान श्रीमतीले ऋण निकालेर बाख्रा पालन व्यवसायलाई नयाँ गति दिने निर्णयले खुसीको स्वास फेरे ।

लघुबित्तले ऋण दियो तीन लाख । उनीहरु घर आउनु भन्दा पहिल्यै सन्तलालले बीमाको हाकिमलाई घरमा ल्याएर बसिसकेको थियो । सन्तलाल बीमा योजनाले चित्र र उसको परिवारको सुरक्षा हुने सोचिरहेको थियो । हाकिम भने उसको मासिक लक्ष्यमा परिपूर्ति । चित्र र उसको श्रीमतीको आगमनले सन्तलाल र उसको बीमाको हाकिम खुसी भएर बधाई दिए ।

 सन्तलालले जीवन बीमा योजना खरिद गर्ने सल्लाह दिए । हाकिमले राम्रा राम्रा योजना सुनायो । असार मसान्त आउन चार दिन मात्र बाँकी छन । तपाईले तीन लाखको बीमा योजना खरिद गरी एकमुष्ट भुक्तानी गर्नुहोस । साउन एक गते तपाईले तीन लाखको नब्बे प्रतिशत रकम ऋण लिन पाउनुहुन्छ । सधैँको पैसा तिर्ने झन्झट पनि भएन र बाख्रा किन्नका लागि रकमको अभाव पनि भएन । ऋण आइहाल्छहाकिमले भन्यो ।

 चित्र र उसको श्रीमतीले जे जसरी बुझे, उनीहरुले दुई लाख नब्बे हजार तिरेर बीमा योजना किने । दश हजारको खुसियाली भोज भयो । सबैजना रमाए । हाकिम आफ्नो काममा लाग्यो । सन्तलाल सम्भावित ग्राहको खोजीमा । चित्र र उसको जहान मिलेर गाउँघरमा बाख्रा खोजे । यताउति गर्दै पन्ध्र दिन बिते ।

चित्रको श्रीमती ऋणको लागि बीमाको कार्यालयमा पुगी । हाकिम बदलिएको रहेछ । उनीहरुले ऋणको कुरा गरे । उनीहरुले तिरेको पैसामा पनि हाकिमले जिम्मा लिएर ऋण दिन केन्द्रीय कार्यालयले इमेल पठायो । हाकिमले जिम्मा नलिएर दिन मिल्ने जति दिनुस भनेर प्रतिउत्तर इमेल लेखे । दुई लाख पचास हजार ऋण पाए बार्षिक पच्चिस हजार ब्याज तिर्ने सर्तमा ।


केहि दिन पछि चित्र बीमाको कार्यालयमा गयो । हाकिमसँग कुरा गर्यो । हिसाब गर्यो ऋण र त्यसको व्याजको । हाकिमले भन्यो, “ पच्चिस हजार बार्षिक तिर्ने गरी बीमा गरेको भए तपाईको पाँच लाखको सुरक्षा हुन्थ्यो


समयको साक्षी

 


-     


प्रिय पिपल!

उष्णमा भरेर शीतल

उम्रेका अनेकौं कहानीहरु

तिमी पनि साक्षी हौ-

कि प्रश्न थुन्ने कारखाना !

वा वाचित ऋचामा उभिन्छौ ?

 

हजुरबाको ठेकान

बाहरूको रौनक-

दाइह‌रुको कथा

भाइहरुको चुटकिला

तिमी मौछौ !

बिलार सम्पूर्ण कथा

बिलाए झैं भ्रुणहरु

पुत्र दर्शनमा !

 

अदम्य शाहस एन होला!

प्रेतात्मा मानवमा पदापर्ण हुँदा

तिम्रो लहरा रक्षक एर उभियो

राँके जुलुसका राक्षसहरुसँग !

किचकन्नीका बथानहरुको

हाँसोमा रुम‌ल्लियौ कि -

युवाको यौवनसँग

यौनका कहानीसँग!

 

तिमीले मृत्यु नि भोग्यौ

जस्तो न्छन - मृत्यु नियालेँ

नजिकैबाट !

तिम्रो आँगनमा आउने मुर्दाहरु

चेतनाहीन छाया

कसले सिकाए मृत्युको र्म

जीउँदाहरूले कि मुर्दाहरूले ?

 

बालक्रीडा पनि भोग्यौ

स्वयम्‌मा जीवन उमार्यौ

वयस्कहरू पनि फनफनी घुमेरिपरि

जो बालकै थिए !

अस्ताए - डाँडाको बेलसरी

झुल्किए तिम्रै आँगनमा

के तिमी संवेद‌नाले काम गर्छौ ?

 

जरामा धूबत्ती बले

हाँगामा जीझुण्डिन आए

लाटोकोसेरोले ध्यान गरे

चिबेले काग लखेटे

चिलले परेवा चिरे

तप ! तप ! तप ! तप !

तिम्रो आँगनमा रतप्कियो

भन - तिमी दुःखमा छट्पटायौ ?

 

अँ -

तिमी साक्षी पनि बस्यौ

यो परिवेशको !

त्यो समयको !

बद‌लिदो युगको !

तिम्रो आयुको !

हाम्रो सत्कर्म - कुकर्मको !

भन कसरी हेर्छौ यो समय-

समय त्रस्त भएको मौस‌म

ति चिसा रातहरू !

 

तिम्रै आँगन एर गए होलान बामनी बज्यै -

खोज्दै हिडेका बाजेहरु !

मुण्डन गरिएका नातिहरु !

छाप्री समातेका पनातिहरु !

सगौरव हिडने सन्ततिहरु !

फर्फराए होलान्

प्रथाका ध्वजापताकाहरु !

पिडाका पर्वतहरू

अपमानका भिरहरू

आरोपका बृक्षहरू

के मात्र देखेनौ 

सर्वाङ्‌ग नाङ्‌गाहरु !

हर ठाउमा ठडिने बाङ्‌गाहरु

गङ्‌गाहरू- देवव्रतहरू !

भो शोक - परलोक

कतिसम्म लुकाउछौ ?

 

बामनी बज्यैको बाटो यहि छ

पुण्य वा श्रापित माटो यहि छ

दुःख छ पिडाको पाटो यहि छ

हि बाटो हिडने बज्यैहरूको चित्कार -

रगतको टाटो पनि यहि छ -

तिम्रै माथिबाट उठ्‌योहोला

दुर्गन्धको धुवाँ

तिम्रो जरास‌म्मै पुग्यो होला अश्रु रस

तिमी मौन भयौ - को बताउँछ अब !

 

बागनी बज्यैको चित्कार सुनेको

पटपटी फुटेको शरिर देखेको

तिमी सँगै त हो बाज्याले उत्तर खोजेको

तिमीमा ध्यानस्थ भएको

तिम्रै आँगन‌मा चित्कार छोडेको

बास्नादार भोजन अर्पण गरेको

तिम्रै समिमा घण्टीको करतल ध्वनी

किन जागेनौ शङ्खनाद‌मा

कि विरह‌को सनाही बजिरहन्छ

भित्र भित्र ! भित्री गहिराइमा !

कति लुकाउछौ - केहि त देखाउ !

तिमी इतिहास हौ - वर्तमान हौ

 

बाजेको तन्त्र

तिम्रो मौ मन्त्र

बामनी बज्यैको चित्कार

प्रथामा परिन्ध

म के महसुस गरुँ

तिमी एरै

नामेट अस्तित्व !

Saturday, February 21, 2026

शक्ति र शास्त्रको मौनता

 



खस साम्राज्यको प्रकाश - 

पहाडको छायाँ र तराईको श्वास 

गाउँको माझमा एक थान खास 

धूपको धुवाँ र दमाहको आवाज 

कम्पायमान भइरहेको छ आकाश ! 

 

मन्दिर अगाडि ढुङ्गामा, 

हजुरबाको काखमा सानो नाति, 

डरको छाया, 

पुरानो व्यथा - कथा

एकैसाथ उभियो फरक नयनमा  

 

 हजुरबा !

किन बलि लिन्छिन बामनी बज्यै? 

किन दमाह बज्छ, किन रगत बग्छ?” 

किन लगाइन्छ ठूलो भाग

कसले खान्छ

पुजारी बा

वा बामनी बज्यै !

हजुरबाको गहिरो स्वाससँग 

नामेट इतिहासको गह्रुङ्गो भारी

कसले बोक्छ अब ! 

 

सुन बा -

एक कथामा

अवतरित भएको धमिलो छाया

भौतिक वा अभौतिकको माया

शस्त्र र शास्त्रको कुस्ती

पिसिएको अवला

कसरी बुझ्छौ

यो बलि

वंशको अभिशाप भनेर !

 

बलवान समय हो - 

शक्ति सम्पन्न सेनापति, 

शस्त्र बलमा गर्व गर्ने - 

शास्त्र सम्पन्न पण्डित, 

तन्त्र! मन्त्र! यन्त्र!

स्वनियन्त्रण

ज्ञानको गौरव - नयनमा  

अग्नी र पानी एकैसाथ उभ्याउने !

 

दुबै भिडे  

शक्ति! न्यो -रबार संसार हो 

शास्त्र ! भन्यो ज्ञानमा संसार उभियो -

टकरावको बिचमा 

अन्जान असाहाय्य

बामनी बज्यै

अर्जापेको हतियार

असाहाय्यबाटै

बज्रिएपछि उनी उपर

रगतको खोला बग्यो !

अहो ! यो बलि के हो र !

 

रगतसँगै श्राप उदायो   

शक्ति सम्पन्नको वंशनाश -

शास्त्र सम्पन्नको ज्ञान निष्काम

गाउँले आहान बनायो

निर्दोषको रगतमा, 

शक्ति र शास्त्र निष्काम भयो 

 

गाउँ अभिशप्त भयो 

फसल फूलमा बदलियो

महामारी महत्वहिनता

शृङ्गार 

डरमा जीवन भिमकाय बन्यो !

 

पाप धोइदिन बलि चढ्यो होला 

जसको आवाज छैन -

बलि पापको सम्झना भयो कि बिर्सना ! 

दमाह बज्यो, धूप बल्यो, 

हात जोडेर प्रार्थना भयो

पश्चाताप हो कि बिलौना -

प्रार्थनाभित्र डर मिसियो

बनाए कि प्रथा-

म कसरी बताउँ !

तैँले के बुझ्लास !

देउ देउताले नबुझेको

शक्तिको कथा । 

 

बालसुलभ प्रश्न काँपेर

जवाफ नाजवाफ

ओइरिएपछि,

बलिले पाप धुदैन भने 

किन भइरहन्छ पुनरावृत ?” 

 

हजुरबाको मौनतामा

उत्तर फेला परेन   

आँखा आँसुले डम्म भए !

कुनै यस्तै डम्ममा

बामनी बज्यै बिलाइन कि ?

बाबु, सत्य स्वीकार्य छैन   

डर हाम्रो जीवन हो -

यसमा हामी बाँच्छौं ! 

 

याद राख -   

शक्ति र शास्त्र दुवै फेल हुन्छन् 

निर्दोषको रगतमा

दोहोरिए पनि घटना

अनेकानेक रुपमा  

 

हाम्रो कमजोरीको लुकाउन

प्रतीक बनाउने रिति 

तोडन सक्छौ ?   

सत्य स्वीकारेर !

बामनी बज्यै -

उनको पीडा -   

होला अभिषापको अन्त्य ! 

 

धुपको सुगन्ध

दमाहको क्रन्दन

चिसो थानको ढुङ्गा

मनमा 

नयाँ आगो बलिरह्यो   

सत्यको आगो

पिडाको आगो  

अभिशाप तोड्ने आगो

बाँकी छ सारा

कुन आगोले मुर्त रुप लिन्छ । 

 

 

 

दक्ष शिक्षक

आकर्षक नारा तयार भए । शुभकामना पत्र छापिए । सन्चालकहरु जम्मा भएर प्रधानाध्यपकलाई जिम्मा दिए – यो पटक एक सेक्सन बिद्यार्थी नयाँ शैक्षिक श...