यात्रा र छाया

 

बाटोमा रुमल्लिए‌को भए 

मूलबाटो देखाउन हुन्थ्यो 

यात्रा आरम्भमा अल्झिए 

पैतला टेकाउन हुन्थ्यो।

पैतला र यात्राको तादम्यता 

आत्मिक उर्जामा तुसारो परे 

न ज्ञात- लेखाजोखा कसले गरे 

को हेर्ने ? पछाडि कि अगाडि सरे !

बोकेर आधाबाटोसम्म पुगाए पनि 

टक्क रोकिनु ! अँध्यारो होउन्जेल -

फर्किन नसक्नु, बढ्न नखोज्नु 

बाटोको भेद समेत नपाउनु !

उसले बताउदै छ - तिमी हिँड 

यो मूलबाटो हो 

यहिबाट यात्रा थालेर 

गन्तव्यमा पुग्ने मार्ग 

पहिल्याएका छन् ।

थालनी स्वयम‌् गर्नु  -

कयौं भेटिन्छन् यात्रामा 

संगैका कयौं छुट्‌छन् 

कयौंका पैतला पछाडि फर्किन्छन् 

तिमी गन्तव्य हेर ।

अहँ -

बाटो बाटो जस्तो लाग्दैन 

यात्रा यात्रा जस्तो छैन 

अस्पष्ट उद्देश्य 

भन्छौ - को हिँडेको छ ?

म आउँला तिम्रा चुनौतीमा 

पन्छ्याउँला अवरोध 

पुरिदिउँला बाटोका खाल्डा 

थकानमा हौस्याउँला 

निरसमा कविता सुनाउँला 

अब त हिँड ए! अबेला भयो !

प्यासमा पानी बनौंला 

भोकमा भोजन बनौंला 

तिमीमा अवतरित हौंला 

हर मुस्किलमा पदार्पण हुदै 

तिम्रो यात्राको छायाँ बनेर 

संग संगै हुनेछु-यात्रा तय गर!

थकान ! नथाकेरै भएपछि 

गन्तव्य कहिल्यै नभएपछि 

हुलको अस्तित्त्व रहेपछि 

क्षणभङ्‌गुर जय जय पछि 

विलापमा रम्नुनै छ एक युग 

छाया साथ छोडि गएपछि !

गजल

समिपै रहेर त्यो स्पन्दन सुन्न मन छ।

के भन्छ  मेरो प्रिय मन सुन्न मन छ।

नयनमा सागर हुलेर तस्विर दिने

प्रेमको अनुपम वर्णन सुन्न मन छ । 

तिमी नाप्नु तौल गर्नु क्षेत्र तोक्नु खुलेरै

भयो प्रणयको आयतन सुन्न मन छ ।

ताराको उज्यालोमा जूनसँग लुकामारी

अद्भूत हो मोहित गगन सुन्न मन छ ।

स्वासको अन्तिम रागबाट निस्केने धुन 

मेरो प्रिया प्रेमिल वचन सुन्न मन छ ।

द्वैत रुप समिश्रण अद्वैत बने पछि 

अस्तित्व दम्भको समर्पण सुन्न मन छ ।

मुक्तक

 

मेरो ईश्वर मेरै दुःख हटाउने हो त

तिम्रो ईश्वर मेरो लागि के कामको भो त

आफ्नो घरमा ईश्वर पाल्नु के सम्भव होला

अब भन यो संसारलाई चलाउने को त ?

अनुसरण

 

“हजुरहरुले मैले गरे जसरी गर्नुहोला” मञ्चमा बसेको वक्ताले उपस्थित जनलाई सम्बोधन गरेको थियो । सबैजना मौन भएका थिए । उनिहरु मात्र आज्ञापालक हुन जस्तो भान हुन्थो । उनीहरुको मौनताले जिज्ञासा होइन प्रश्नको समेत घाँटी निमोठन सक्थ्यो । चेतन अवचेतन झैं भएको थियो । प्रश्न लिएर बस्नु कि प्रश्नको मृत्यु ।

 

पेटको आयतन बढ्यो । कामको चापसँगै मानसिक कार्य बाहेक शारिरीक कार्य विमुख बन्यो चेतन । पेशाले एक बैंकर । बजार र यसको गतिलो प्रभाव शरिरमा परेको थियो । साथीहरु तथा आफन्तले परिपक्कता तथा उन्नतीसँग जोडि हेरे । उसलाई पनि सुरु सुरुमा हो जस्तै लाग्थ्यो । एक साथीको हृदयघातका कारण मृत्यु र उसलाई जुत्ता लगाउन पनि स्टुलको आवश्यकता पर्न थाल्यो । उसले उन्नतीलाई अवनती बनाउन खोज्यो ।

 

धेरैले धेरै सल्लाह दिए । पहिलो प्राथमिकता खानाले पायो । घरमा टर्रो ग्रिन टि देखि तितो स्लिम टि भित्रिए । सबै बेकाम जस्तै बने । मर्निङ वाकले दोस्रो क्रम लियो । त्यो पनि त्यति प्रभावकारी बनेन । धेरै साथीहरुको रोजाइमा उ जिम जान सुरु गर्यो । जिम तथा डाईटले पनि खासै काम गरेन । हुन त कसरत भन्दा खाना बढेपछि शरिर उकाले चढने नै भयो ।

 

घरमा मामा आएको बेला चेतनको पेटको चर्चा उस्मिताले गरी । “उहाँको पेट बढेर हैरान भै सक्यो मामा । छोरीले भाइ बाबाको पेटमा छ चाँडै निकाल्नु बाबा भनेर हरेक दिन हैरान बनाउन थालिसकी । उहाँले विभिन्न औषधि खाएर पनि काम लागेन भन्नुहुन्छ” भनेर मामालाई सुनाई । सबैजना मरिमरी हाँसे । चेतन लाजले रातोपिरो भयो । कुनै उपाए उपयोगि नबनेकोमा निरिह बन्यो ।

 

उसले मामालाई पनि पहिले पेटको सम्बन्धमा सम्पन्न देखेको थियो । अहिले उहाँको पेट लोलाउदै गए जस्तो लाग्यो । उसले मामालाई सोधिहाल्यो, “मामा हजुले लगाउनु भएको उपाय म पनि अवलम्बन गर्ने थिएँ । के हो राज बताउनुहोस ।” कुरा अब गम्भिर मोडमा पुगेको थियो जसरी मञ्चमा बसेको मान्छेले गम्भिर भएर सल्लाह दिएको थियो ।

 

मामाले योगकक्षामा जोडिन सल्लाह दिए । आफू निरन्तर योग गर्दा पेटको आयतन घटाउन सफल भएको मामाले बताए । बजारभरि विभिन्न ठाउँमा योगका कक्षाहरु सन्चालन भइरहेका छन् कुनै पायक पर्ने केन्द्रमा गएर नियमित योग गर्न सल्लाह दिए । मामाको सल्लाह शिरोधार्य भयो ।

 

चेतनले खोजविन गरेर पायक पर्ने केन्द्र र समय पत्ता लगायो । आफूलाई सहज लाग्ने ट्रयाकसुटमा योग केन्द्रमा समयमै पुग्यो । सायद केन्द्रको परिधान होला धेरैजसो लोग्ने तथा स्वास्नी मान्छेहरु एकैखाले पहिरनमा देखिए । थोरै युवावयका मान्छेहरु थिए । पाको उमेरका र रोगीजस्ता धेरै मान्छेहरु आए ।

 

 

एक जना मान्छे मञ्चमा बसे । योग कक्षा सुरु भयो । मन्त्रोच्चारण, राष्ट्रियगान पछि शुक्ष्म व्यायम सम्पन्न भयो । वक्ताले शरिरलाई चलायमान गराउने अभ्यास गराउन थाले । जानुसञ्चालनासन भनेर वक्ता बोल्दै खुट्टा चलाउदै थिए । सायद उनले लगाएको सुरुवाल खुकुलो भयो । उनले सुरुवाल माथि तान्दै व्यायम गर्न थाले । चेतनले त्यहाँ भएका मान्छेहरुमा अधिकांशले सुरुवाल तान्दै गरेको देख्यो । उसले पनि यस्तै गर्नेहोला भनेर आफ्नो ट्राउजर तान्न थाल्यो ।

पहिचान

 

सर, “सुनिता छ नि सात कक्षाको के । हँ ऊ बाटोमा जाँड खाएर टुन भएर हिँडिरहेको थियो । स्कुल आउन मानेन । हामी जाउँ भनेको हो ऊ आउदैन” चित्रले एक सासमा भन्यो । “हो सर । मेरो दिदी के भयो बाबाले भनेको पनि सुन्दैन । हाम्रो घरमा कोहि न कोहि जँड्याहा भइरहने के सर । बाबाको पालो सकियो अनि दिदी सुरु भयो” सुस्मिताले थपि ।

 

भर्खर सरकारी विद्यालयमा स्थायी भएर आएको ज्योतीका लागि विद्यार्थीहरुको अनियमितता टाउको दुखाई बनेको थियो । हेडमास्टर पनि यो समस्याबाट आजित भएका थिए । उनको आफ्नै समुदाय हो तर पनि अनियमिततालाई न्यूनिकरण गर्न सकेको छैनन् । सबैजना शिक्षकहरु साथमै छन । ज्योतीका लागि भने यो समुदाय, विद्यार्थी र विद्यालय सबै नयाँ भयो ।

 

अंग्रेजी पढाउनु पर्ने विद्यार्थीहरु केहि सोध्नु पर्यो भने पनि थारु भाषा प्रयोग गर्छन । धेरै शिक्षकहरुले त शिक्षणको माध्याम भाषा नै थारु बनाएको भन्थे । अंग्रेजी भाषा सिकाउनु पर्ने मुस्किलै बनेको छ । केहि त समाधान निस्किएला नि भनेर चित्त बुझाउनुको विकल्प सुझेको थिएन ।

 

कक्षा सातको कक्षा शिक्षक भएको कारण पनि सबै विद्यार्थीको राम्रो जानकारी हुन जरुरी थियो । तेत्तिस जना विद्यार्थीहरुमध्ये मुस्किलले पन्ध्र - सोह्र जनामात्र दैनिक उपस्थित हुन्थे । उपस्थित हुने क्रम पनि चक्रिय प्रणाली झैं बनाएका थिए विद्यार्थीहरुले । हेडमास्टरको समुदाय भिजिट पनि काम लागेको थिएन ।

 

दुई हप्तापछि हाजिर लगाउदा सुनिता नामका तीनै जना विद्यार्थी उपस्थित भएको ज्योतीले थाह पाए । तर जाँड खाएर विद्यालय अनुपस्थित हुने को हो भनेर छुट्याउन मुस्किल पर्यो । कक्षा सकियो । उनी बाहिर निस्किए । अर्को घण्टी कक्षा पाँचमा थियो ।

 

पाँच कक्षामा पुग्दा चित्र कुनै नयाँ समचारका साथ तयार भएको भान पाए । तर चित्रसँग समचार होइन प्रश्न थियो । उनले सोधे, “सर आज सोध्नु भएछ कि सुस्मिताको दिदीले किन जाँड खाएर टुन भएथ्यो?” “सुनिता तीन जना छन सात कक्षामा कसलाई सोध्नु भनेर सोधेन” शिक्षकले सुनाए । “सर सुस्मिताको दिदी भन्नुस न सोनपुरको । अब भनेछ सधैं स्कुल जान्छ रे ।”

 

भोलिपल्ट पनि तीनै जना सुनिता कक्षामा उपस्थित थिए । आज जानकारी लिएर हेरौं भन्ने लाग्यो ज्योतीलाई । उनले सोनपुरको सुनिता उठन भने । टाउको निहुराएर पातलो शरिर भएको सुनिता उठी । पक्का गर्नको लागि उनले थप प्रश्न सोधे । “तिम्रो बहिनो को नाम के हो ?” उत्तर सुस्मिता कक्षा पाँचमा पढछ भन्ने पाएपछि ढुक्कका साथ फेरी सोधे, “तिमी जाँड खाएर टुन हुन्छौ रे किन?”

 

सुनिताले उत्तर दिई, “सर मेरो बाबाले रक्सी छोडिदिनु भो । बाबाले रक्सी छोडेकाले मैले खान थालेको हो । मैले नखाए को ले खान्छ त मेरो घरमा । रक्सी खाए पनि म स्कुल रेगुलर आउँछु सर ।” कक्षा सकियो ज्योती बाहिर निस्किए । सोचे जाँड रक्सी पिउनु यिनीहरुको संस्कार होला कि पहिचान होला ?

पालुवा उवाचः

साना हातले लोरी छाम्दैछन् 

हेर! यि आँखाहरुमा 

पुतलीका रङ खोज्छन् 

नफक्रियका हातहरुले 

सबैर अक्षर समात्नु ? 

भगवानको घाँटी निमोठि -

खोज्न थालेछौ

मेरो निर्मलता ! 

हे जन्मदाता ! 

सुम्पेर अर्कैको हात 

पिपल बीज हुँ - ठान्छौ ! 

ज्यून, बढन र हुर्कन छ 

मेरो जुत्तामा खुट्टा हाल 

मेरो प्रकृति हेर 

मेरा आँखाहरुबाट - 

देख्यौ मेरो वैभव ! 

स्वच्छन्द बतास हुँ

सानो आयतनमा हुल्छौ ? 

साना पैतलाले ठूलो यात्रा थाल्नु छ - 

सबेरै विश्राम भन्छौ ! 

खेल्नु छ समयका खेलहरु 

गाउनु छ ब्रह्मका गितहरु 

विशाल गगन बिछ्याउनु पर्ने 

हुल्दैछौ विद्यालयका पर्खालभित्र ! 

सपना देख्न देऊ - म जागृत हुनु छ 

आफ्ना सपनामा मलाई नधकेल 

वैयक्तिक झण्डामुनि अंग्रजी भजन 

त्यो सपना मेरो ! अहँ कदापि होइन 

म आधार बिहिन बन्ने छु 

तिम्रो शुन्दर भविष्य कल्पनातीत छ 

मैले बादल मडारिएको देखेँ ! 

मेरो बिहानीमा अन्धकार नजोड । 

यो हावामा के जादु छ हँ ? 

पश्चिमबाट आइरहेको - 

स्वच्छन्द हृदयमा प्रित भरिन्छ 

के म आतुर छु - 

रोक ! बढन देऊ, फैलिन देऊ 

फूल्न देऊ - मगमगाउँला 

मेरो स्वरुप जाँच 

कारखानाको घडिमा नबाँध बिन्ती ।

गजलः के गर्नुहुन्छ

 भन्नुस उसैलाई ताकेर के गर्नुहुन्छ 

तरवार घाँटीमा राखेर के गर्नुहुन्छ ?

जसले जीवनसँग मृत्यु देखेको हुन्छ 

त्यसैलाई यमराज डाकेर के गर्नुहुन्छ ? 

उतारेर यात्री अलपत्र सहयात्री हँ ?

विजय चुम्ने रथ हाँकेर के गर्नुहुन्छ ?

पत्याइसक्यो दुनियाँले उदाङ्गो चरित्र 

विस्वास छैन द्यौता भाकेर के गर्नुहुन्छ ?

प्रयोगशाला बनाइ परीक्षण गर्नुभयो 

 पुगेन के फेरी एकफेर के गर्नुहुन्छ ?

ढाले निरङ्कुश पन्छाए अवरोध सारा 

कसको हैसियत नापेर के गर्नुहुन्छ ?

टुटेर विस्वास धर्मराए सम्बन्ध सबै 

भन्नुस कसको साथ लागेर के गर्नुहुन्छ ?

जसको अस्तित्व समाज नकार्छ सहजै 

उसकै न्यान्यो साथ मागेर के गर्नुहुन्छ ?

यो ब्रह्म हो चल्छ तिमीविना भ्रम त्याग लौ

स्वयम चलाउन नजानेर के गर्नुहुन्छ ?

अदृश्य रहेनन् कर्तुत छताछुल्ल भए 

कहाँ जाने कसरी भागेर के गर्नुहुन्छ ? 

तीन मुक्तक

                १ 

तिम्रा हरेक गल्ति माफ गरिदिएँ 

नगर कर अति माफ गरिदिएँ 

घुर्की, धम्की सहुँला अचानो बनी

आयु बढाउँ कति माफ गरिदिएँ ।

                २

मायाका गल्ती क्षम्य हुन्छन 

कयौं अज्ञात  सौम्य हुन्छन 

तिमी आँट !  बढाउ कदम 

हौ साहस ! अदम्य हुन्छन ।

            ३

लैजाउ आँखा अनि सपना लैजाउ 

भुल्न लागेका पनि सपना लैजाउ 

बन्जर बसौँला फसल नहोला क्यै

बन सपनाको धनी सपना लैजाउ ।

सपनाको व्यापार

कति बनाउला मूल्य कहानी बेचेर जीवन धान्ने 

के सपना देख्यौ यस्तो जवानी बेचेर जीवन धान्ने  ।

बाँडेर सकिने खजना होइन प्रेम आफै प्रकृति !

बनायौ हो अहंकारको खानी बेचेर जीवन धान्ने  ।

बचाउ, बढाउ, विकासमा सहभागी गर -  सक्दैनौ ? 

निमोठि त्यै पालुवा लगानी बेचेर जीवन धान्ने ।

बुलबुल बनुँला गाउँला तिम्रै वसियत वसी 

होस युगौंको योजना खरानी बेचेर जीवन धान्ने ।

अस्तित्वको कम्पन

 

त्रासको परिभ्रमण

कम्पनको गन्धसँग

धैर्यताको परिक्षण –

पराकम्पनको प्रतिक्षामा !

 

मौनतासँग डर साट्छु

कि तिमी पनि ?

यो ध्रुविय विभेद

हामी भित्र वा तिमी भित्र !

 

ब्रह्माण्ड उस्तै चल्छ

फरक मेरो वा तिम्रो पनि –

अन्धकारमा यात्रा थाल्छु

अब तिमीलाई कसरी पढनु !

 

चट्टयाङको उत्पतिमा

पूर्ण शान्ति अनुभूत

ओहो! विवश तृषा

पिडाको पर्वत !

 

दुरी बढनु – घटनु एकै

हुरी चल्नु – रोकिनु एकै

कम्पन स्तीर्ण धीरत्व

यात्राको गन्तव्य के हो ?  

 

स्मृति पहिचान

मुढाको एकतामा

चिसोको विलयसँगै

जम्मा बनेको हुल

प्रायः शुभअशुभमा

एकाकार बन्छ - एक थुँगा !

शुभले कामको चाप थप्छ

यौवनामा रामको छाप थप्छ

सुनौलो रङ लेपनको शिरभरि

एकत्रित पार्ने नीति जाप थप्छ !

कतै राप अनि ताप थप्छ !

 

 अशुभ रौनक विहिन

मौनताले अश्र बाँडने

न बाहना न ताकेता

असिम गहिराई एकताको ।

शान्ति- स्मृति- हस्तान्तरण पहिचान !

 

एक बचनमा -

बाज्या सुन !

त्यै ब्रह्मडाँडाका खिरखिर्या ढुङ्गाका

छाती छातीमा मेरा पाइला पड्याका छन

हप्र डाँडाउनी पुग्यापछि लाग्दो छियो

यो गइरागडा कति गइराउनो छ -

त्यति गहिरो क्या होला !

त्यति गइरो छियो कि बाज्या

मान्छेमा आत्मियता !

 

  डाँडाउनी पुग्यापछि धेकिना छिया

तल - हितुको थान

हप्र अधिकारी

यसरी बस्याका छन

ति गाउँ यिनुलेई ठेका लियाछन ।

पौमल्या बाटो हेद्दो छियो कि ?

ब्रह्म डाँडाका ब्रह्म काँका हुन्ना बाज्या ?

 

 

अझ धेक्यौ त्यो मालिका

वारिपारि जोराजोरी

त्यै भन्ना मुथि

बयालढुङ्गा

हामी मदेश हेन्न गयाको पनि सम्झनो ।

यो हियो कसो मान्यौ बाज्या

सबै था पाउनो -

कि हामीले देउताको छापो पायाका हौं !

 

 उचो र निचो जाँ पन धेय बाज्या

निक्का जडा गाड्याको

ति जडा कुरु कुरु काट्न्या आरी भया

कति काट्टा हुन

सम्याइकन एक बनाउन

दुई बनाउन

तीन तीन तिर बाँडन !

 

 देउताका थानको खिर

खर्कउनी गायाका गित

ठउर ठउरका मित

कति निको छियो बाज्या रित

क्या मद्दो हो धित

अब सबैले बिर्सिअल्या ।

 

 हिङ बान्याको टालो भयाको छ

चाहिन त चाहियला

कहिले हो कहिले

बाज्या

ति दिनै हुन

झल्काइ झल्काले भरियाका

तमि क्या सम्झना हौ काका !

 

 मुल्या खोलाको पानी पन खाएको हुँ

तल्ला मुल्ला ठाउँ गाइन गयाको हुँ

यो हेद्दाउनी छाती खोल्लो भयाँ

तिँ सबै सम्झना सजायाको हुँ

ब्रह्मडाँडाका शिरदेइ गिरीखेल्नासम्म

बाम्नी धारादेइ घटछालसम्म

सालिमे मेलाको सालिमु

छडिखोलाको पानी ‍औंला

लाटापाल्तका कटौंज

किमेर्खाका खनिया

खानीगौंडाका हरिया डम्म

सम्ज्यापछि यि हेर आँखा

हुनाछन अझै टम्म

अँज यार तमि आम्ना घरका देउता बनाउना ?

 

 आमा छक्याल्याई उठाउनी छिन

जा हड लाइया

जाङ्या र कमिज त हुना छिया

खासाका चोटका हाम्रा घरौना क्या कमी

कि कसो भन्यौ जेठा का -

लगायौ - आँखा माड्यौं

कोइ मालधारा

 

कोइ बामनीधारा

तलधारा पन जान्या छिया बाज्या हेर

देउल देउलै भयो

खिर्याधारा आम्नै

छिटा फाल्यौं कोइ भिज्यौं

लुग !लुग ! लुग !

काम्दाई घर जाना छियौं !

 

आगाथी यसै बसिकन

नाप हडौनो तातो लाग्या पछि

धुपदिपफलपुष्पनैवेद्यचन्दनंगन्धम्-

ए हाम्रा घरउनै फल्या फूल्याको !

उकालो लाग्याको पनि सम्झनो छु -

जैका सिङ नाइँ उइ आज तिख्या बन्नाछन

हामीयै जान्न्या सुन्या भन्नछन

देउ देउता पन उनुकाइ जसा हुनु पड्न्या

हामी त्यसा किन हुन्याउँ ?

मुढा धकेलेर एक हुल बने

झर झर झर आगो सल्केपछि -

चुरट मगाउँ !

 

 केटाकटी लोट्टा भया अरे

म पनि त केटाकेटी हुनाहुँ बाज्या

तमि भन -

हो - केटाकटीयै छि

सहमतिका टाउका हल्लिए

कसैका ‍ओठ मुस्कुराए

साँचो - कुटिल - अज्ञात बनेर

कसैले टाउको कन्याए

एकफेर गलबन्दि शिरबन्दि बनेपछि !

 

 हामी केटाकटीयै भयाका बेला हो

जानाछियौं पैतलाउना ढुङ्गा ठोकी

डेब्बरका काँडा कसा हुन

तेरी आमा टोक्न्या !

भयाका चप्पल पन साचाल्ना होइजाना

देउता पन बालखै जसा त हुन ?

न बालख लोट्या

न देउता लोट्या

बाज्या भन त -

अहिले खास लोट्यो को ?

 

 लिउँड्याको चावल

दुधघ्यूगउँकोधुलो भया भरको

एकाउनै हालिकन पकायापछि

आर लाउन्या पात

पघारउनाका टिमिलाका रुख चढ्न्या पनि बालकै हुन

एक म पन हुँ त बाज्या - जैबेला बालख छियाँ

 

तल सुसान्या खोलादेइ क्या डर

ज्या अर्न्या हुन देउताका भर छियौं -

कति विस्वास हो !

अहिले लौ देउता हाम्रा भर भन्ना !

हाम्रो विस्वास माटाउनो मिलाउन्या ?

 

जान्याकाले अड्तो देओ,

नजान्याका मान भाइऔ -

न मान्या न जान्या !

अब टनक्कै बानीकन सिकाउन्या हो -

कि कसो मान्यौ काउज्यू !

कैकन किन मान्न्या हौ बिचाराउ !

 

 न थात रह्यो !

न थलो रह्यो !

न चलन रह्यो जसो छियो - 

 न उसै गलो रह्यो !

धामी का तँ भन त !

हो कि होइन ?