आत्मस्वीकृति

 

सघन उपचार कक्षको ढोका बाहिर बस्दा उन्नतीको मनमा अनगिन्ती प्रश्नहरू घुमिरहेका थिए। भित्र रकुल, उनको श्रीमान बेहोसीमा छटपटाउदै सघन उपचारमा थिए। डाक्टरको आगमनले अशान्ति बढाइरहेको थियो । उसलाई यहाँ ल्याउने कारण उनी आफैं थिइन्। 

 

गाउँमा हुर्किएकी उन्नतीको जीवन सरल थियो। खेत, बारी, गाउँको मेलापात, र सामुदायिक जीवन त्यही उनको संसार थियो। विवाहपछि रकुलसँग शहरमा बस्न आउँदा उनले नयाँ जीवनको कल्पना गरिन्। शहरको चमक, स्वतन्त्रता, र अवसरले उनलाई आकर्षित गर्‍यो। शहरमा अनुकूलन गर्न उनले अपनाएको बाटो गलत बन्यो। नयाँ साथीहरू, नयाँ सम्बन्धहरू, र स्वतन्त्रताको नाममा उनले विवाहको बन्धनलाई चकनाचुर पारिन्। 

 

रकुल इमानदार, सरल, र परिवारप्रति समर्पित व्यक्ति थिए। उनले उन्नतीलाई शहरमा सहज बनाउन हरसम्भव प्रयास गरे। तर उन्नतीले त्यो प्रयासलाई मूल्य दिन सकिनन्। 

 

उनले धेरै गैरवैवाहिक सम्बन्ध बनाइन। सुरुमा यो उनलाई स्वतन्त्रताको खोजी जस्तो लाग्यो, तर पछि उनले बुझिन् यो केवल रकुललाई पीडा दिने बाटो मात्र थियो। 

 

एक दिन यात्राको क्रममा उ गाउँबाट टाढा निस्किएको थियो । उसको एकदम मिल्ने साथी परारम्भले उसलाई फोन गरेर उन्नतीको खबर पुगायो । उसले पहिले त विस्वासै गर्न सकेन । जब उसलाई परारम्भले फोटो र भिडियो पनि पठाइदिने कुरा गर्यो, उसको संसार भत्कियो। इमानदार श्रीमानको आत्मा धोका र अपमानले चिरियो। उ हिँडिरहेको रोडमा मोटरसाइकिल कतै हराएजस्तो लाग्यो । एकैछिन पछि उ आकाशमा शैर गरिरहेको सपनामा भुल्न थाल्यो ।   

 

अस्पतालमा  रकुल र परारम्भलाई देख्दा उन्नतीको मनमा पछुतोको आँधी चल्यो। उनले महसुस गरिन् गाउँबाट शहरमा अनुकूलन गर्ने नाममा उनले आफ्नो निर्दोष श्रीमानलाई बलि चढाइन्। 

 

“म किन यस्तो भएँ?” उनले आफैंलाई सोधिन्। 

“शहरको चमकले मलाई अन्धो बनायो। मैले रकुलको प्रेमलाई बेवास्ता गरेँ। मेरो स्वतन्त्रताको खोजीले उसको जीवनलाई अन्धकारमा धकेल्यो।” 

 

उन्नतीले बुझिन् स्वतन्त्रता जिम्मेवारीसहित आउँछ। विवाह केवल सामाजिक बन्धन होइन, विश्वास र सहयात्राको प्रतिज्ञा हो। 

 

उन्नतीलेले रकुललाई हेर्दै मनमा प्रतिज्ञा गरिन् । अब उनी आफ्नो जीवनलाई फेरि नयाँ बाटोमा लैजानेछिन्। 

उनले स्वीकार गरिन्—गैरवैवाहिक सम्बन्धले उनलाई स्वतन्त्रता होइन, अपराधबोध मात्र दिएको छ। 

उनले प्रतिज्ञा गरिन्—रकुलको निर्दोषिता र इमानदारीतालाई सम्मान गर्ने, उसको पीडालाई निको पार्ने, र विगतका गल्तीहरूलाई सुधार्ने। 

जब उनको नाम लिएर डाक्टरले बोलाएर एक पर्ची थमायो उनी निरास भइन । डक्टरले रकुललाई मृत घोषणा गरिसकेको थियो ।

 

जीवन

 

गोकर्ण गाउँको एक साधारण बालक थियो। उसको अनुहारमा सधैं मुस्कान देखिन्थ्यो। विद्यालयको पढाइमा भने हल्का कमजोर थियो । शिक्षकहरूले उसलाई ढिलो बुझ्ने विद्यार्थी भनेर चिन्थे। उसको पढाइको गति कमजोर थियो । गणितका अंकहरू उसलाई ढुंगाजस्तै भारी लाग्थे।

गोकर्णको मनमा एउटा विशेष गुण थियो । उसले प्रकृतिसँग संवाद गर्ने शिल्प राख्थ्यो। नदीमा पौडिन उसलाई औधी रमाइलो लाग्थ्यो । पानीमा डुबेर उसले आफ्नो छुट्टै संसार खोज्थ्यो। नदी उसको साथी थियो । समय मिल्यो कि नदिमा पहिलो पौडिने काम उसैको हुन्थ्यो । पानी उसको कमजोरीलाई ढाकिदिन्थ्यो। 

विद्यालयको पढाइ कमजोर भएसँगै गोकर्णको बुझाइमा एउटा कठिनाई स्पष्ट देखिन्थ्यो ।उसले अमूर्त कुरा प्राय बुझ्न सक्दैनथ्यो। अमुर्त शब्दहरू उसलाई के हो के हो लाग्थे। जब शिक्षकले खेत, नदी, वा गाउँको कथा सुनाउँथे, गोकर्ण तुरुन्तै बुझ्थ्यो । उसको मन दृश्यात्मक थियो । उसलाई देख्नुपर्ने, छुनुपर्ने र आकृति मापन गर्नुपर्ने सिकाइले लोभ्याउथ्यो । 

देशमा माओवादी शशस्त्र द्वन्द्व चलिरहेको थियो। गाउँमा कहिलेकाहीँ बन्दुक पडकेको आवाज सुनिन्थ्यो । रातभरि डरको साम्राज्य फैलिन्थ्यो। विद्यालयमा पनि द्वन्द्वको छायाले पछ्याउथ्यो । कहिले पढाइ रोकिन्थ्यो । कहिले शिक्षकहरू गाउँ छोड्थे । कहिले सेना प्रहरीको डरमा विद्यार्थीहरु विद्यालय भुल्न विवस थिए । द्वन्द्वले गाउँको शिक्षा र जीवन दुवैलाई कमजोर पारेको थियो।

गोकर्णलाई द्वन्द्वको अर्थ बुझ्न गाह्रो थियो। कसैले भने, “यो लडाइँ समानताको लागि हो।” गोकर्णले सोध्थ्यो, “समानता भनेको के हो ? कस्तो हुन्छ ? कत्रो हुन्छ ?” उसका प्रश्न सुन्नेहरु हाँस्ने गर्थे । 

एक दिन गाउँमा माओवादीहरू आए। उनीहरूले सभा गरे। गाउँका मानिसहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने, “हामी शोषण अन्त्य गर्न लडिरहेका छौं।” गोकर्णले त्यो सुनेर घर फर्कियो। उसले आमालाई सोध्यो, “आमा, शोषण भनेको के हो?” आमा खेतमा काम गर्दै थिइन । उनले उत्तर दिइन्, “दाजु आयो भन्या सोध्नु ।” उसले दाजुलाई सोध्यो र जवाफ पायो, “जब कसैले हाम्रो मेहनतको फल खान्छ, त्यहि शोषण होला।” 

त्यो उत्तरले गोकर्णलाई केही राहत दियो। उसले सम्झ्यो नदीमा पौड्दा जब ठूलो छालले उसलाई तल धकेल्छ त्यो पनि शोषण जस्तै हो। जब उसले छाललाई चिर्दै माथि आउँछ, त्यो के हो त।  उसले अमूर्त कुरा प्रकृतिसँग तुलना गरेर मात्र बुझ्थ्यो।

उसले शोषण र स्वतन्त्रता जस्ता शब्द बुझ्ने चेष्टा गर्दै थियो । दुर्भाग्यले एक दिन गोकर्ण नदीमा पौडिदा डुबेर मर्यो । गाउँभरि शोक फैलियो। शिक्षकहरूले भने, “पढाइमा कमजोर भए पनि उसको मनमा गहिरो संसार थियो। के उसले आफ्नो अनुकुलको संसार भेटायो होला ।” 

 

गोकर्णको मृत्युले गाउँलाई झस्कायो । गोकर्णको अन्त्य संस्कारमा गाउँका अध्यक्षले भने, “गोकर्ण पढाइमा कमजोर थियो । मलाई लाग्छ उसले नदीलाई बुझ्थ्यो । हामीले उसलाई आवश्यकता अनुसारका अक्षर सिकाउन सकेनौं । उसले हामीलाई जीवन बुझ्ने तरिका सिकायो।”  सबै मौन भए ।

 

 

सामाजिकिकरण

 

पूर्वज्ञान

 

राजेद्र र प्रकाश एकदमै मिल्ने साथी हुन । विद्यालय शिक्षा तथा उनीहरुको बसोबास अलग अलग जिल्ला भए पनि उच्च शिक्षाका लागि दुबै जना एक शहरमा आएका थिए । उनीहरुको रुची, लगन र व्यवहारले मित्रता झाँगिन ठूलो समय लागेन । मान्छे दुई रुप एक जस्ता भएका थिए । अन्य साथीहरु भन्ने गर्थे “दुई अलग परिवेशबाट आएका दुई मान्छे एक जस्तो कसरी हुन सक्छ ?”

एउटै कक्षा एउटै विषय र एकै प्रकारको सोच । गाउँबाट शहर पस्दा शहरको रमझममा रमाउनु उनिहरुका लागि पनि नौलो भएन । अभाव र परिश्रमबाट नटाढिएका उनीहरु शहरमा पनि परिश्रम गरेरै बाँच्ने प्रणमा थिए । कामको खोजीमा राहत दिएका थिए बजारका निजी विद्यालयहरुले । गाउँबाट शहर अध्यायन गर्न साच्चिकै चाहनेहरुका लागि बाँच्ने आधार बनेका थिए यि विद्यालयहरु ।

राजेन्द्र एकत्वका लागि नामाकरण भएको विद्यालयमा भाषा शिक्षक बन्यो । प्रकाश देशभक्ति झल्काउने विदेशी भाषाको माध्याम भएको विद्यालयमा छिर्यो । उनीहरुको जीवन रुटिनमा चल्न थाल्यो । कोठामा विभिन्न पुस्तक थुप्रिन थाले । साहित्य र अध्यायनमा औधी रुची राख्ने स्वभावले उनीहरु विद्यालयमा पनि जिम्मेवार जस्तै बनेका थिए ।

किशोरावस्था नआउदै वयस्क बनेका उनीहरु झन जिम्मेवार बने । पढाइका अतिरिक्त उनीहरु गतिलो आय आर्जन हुने कामको खोजीमा लागे । सँगै काम र जिम्मेवारी सम्हालेका उनीहरु सफलता प्राप्तिमा चुके । उनीहरुको कामले प्रतिफल दिन सकेन । विश्वविद्यालयबाट बाहिरीसकेका थिए । कामको बोझ र असफलताले पनि दिक्क बनाइरहेको थियो ।

दुबै जना शहरबाटको केही वर्ष पलायन पश्चात फेरी पर्किए । अब उनीहरुमा परिपक्वता पनि आइसकेको थियो । परिश्रम, दुख र मेहनतलाई उनिहरुले कहिल्यै त्याग गरेका थिएनन् । झन जिम्मेवारी थपिएको थियो र थियो चिप्लिएको ठाउँमा पुनः उभिने दरिलो आत्मविस्वास ।

कार्यक्षेत्र बदलियो । पहिले जस्तो बाक्लो भेट पातलिएको थियो । उनीहरु कहिले भेटौं भनेर आतुर भइरहन्थे । भेटमा घण्टौं कुराकानी हुन्थ्यो । कुराकानी भुइँ छोडेर कता कता पुग्थ्यो । दुबै कुराको थकान मेटथे । समय मिलाएर भेट भइरहन्यो ।

एक पटकको भेटमा प्रकाशले मान्छेको आन्तरिक शक्तिको बारेमा कुरा गर्यो । “हाम्रो शरिरमा विभिन्न काम गर्न विभिन्न प्रकारको शक्ति चाहिन्छ । एकैनासको शक्तिले विभिन्न काम गर्दैन । जस्तो अहिले हामी काम गरिरहेका छौं । तिमी र म यहि सामाजिक परिवेश भित्र छौं तर कार्य फरक फरक छन उद्देश्य एकै भए पनि ।”

उसले सोच्ने, खाना पाचन गर्ने, निस्कासन गर्ने, रक्तसंचालन गर्ने, लगायत शरिरको गति दिने शक्तिको बारेमा बतायो । राजेन्द्रलाई उसको कुरा नयाँ लागेर ध्यानपूर्वक सुनेको थियो । भेट निरन्तरता दिने वचन सहित छुटेका थिए ।

राजेन्द्र कता कताबाट आध्यात्मिक चिन्तनमा जोडियो । उसलाई अध्यायनमा रुची भएकाले योग र ध्यानका विभिन्न कक्षामा सहभागि हुन थाल्यो । एक पटकको कक्षामा एक जना साधकले पञ्चप्राणको बारेमा प्रस्तुति दियो । राजेन्द्रलाई यो कुरा कताकता सुने जस्तो, थाह पाए जस्तो लाग्यो । उसले पञ्चप्राणको ज्ञान तुरुन्तै समाउन सफल भयो ।

राति निदाउन लाग्दा उसले पञ्चप्राणको बारेमा सम्झिने प्रयास गर्यो । उदान, प्राण, व्यान, सामान र अपान । उसले प्रत्यकको विशिष्ट कार्य पनि सम्झिने प्रयास गर्यो । तिनीहरुको कार्य केहि अगाडि प्रकाशले भनेको हाम्रो शरिरको शक्तिसँग मिल्न गयो । प्रकाशले भनेको कुरा आज राजेन्द्रलाई सिकाइमा सहायक भएको पायो । निदाउदै गर्दा सोच्यो पूर्वज्ञान भयो भने त सिकाइ बलियो हुने रहेछ ।

गजल

 

नलिनु है कुनै पिर भन्छिन मेरी प्यारी 

नझुकोस् मेरो शिर भन्छिन मेरी प्यारी

घामपानी हुरी बतास आउलान कति 

बनी राख्नु सधैं स्थिर भन्छिन मेरी प्यारी

आत्मा मेरो त्यो शरिरमा बास गर्छ प्रिय

नहिड्‌नु है भै फकिर भन्छिन मेरी प्यारी

पुजेरै हिंड्छु देवता ठानी हजुरलाई 

बन्नु हो प्रिय मन्दिर भन्छिन मेरी प्यारी