छायाँको चोट

 

विद्यालयको अन्तिम घण्टी बज्न बाँकी थियो। कक्षा आठको कोचिङ कक्षा भइरहेको थियो । बाहिर गएका केटाहरु हल्ला गर्दै कक्षामा पसे । कक्षा शिक्षक रमेश प्रधानाध्यापकको कार्यकक्षतिर हतारिँदै गएका थिए। उनको अनुहारमा चिन्ता थियो। उनले भर्खरै थाह पाएका थिए दुई विद्यार्थीबीचको अप्रत्याशित झगडा।

एकजना विद्यार्थी सन्दीप र अर्को रोहित। सन्दीपले रोहितलाई पिटेको थियो । कारण ? “दाइ भनेन भनेर।” रमेशले यो कुरा तुरुन्तै प्रधानाध्यापकलाई जानकारी गराए।

प्रधानाध्यापकले दुबैलाई कार्यकक्षमा बोलाए। सन्दीपको अनुहार मलिन थियो । रोहितको गालामा हल्का रातो डाम थियो। सोफामा बस्न लगाएर प्रधानाध्यापकले सोधे, “के भयो? किन झगडा गरेको ?”

रोहितले भन्यो, “उसलाइ मैले दाइ भनेन भनेर पिट्यो सर। ट्वाइलेट गएको बेलामा मैले उसलाई सन्दिप भनेर बोलाएको मात्रै हो सर । त्यो भन्दा बढि मैले कुनै शब्द बोलेकै छैन ।”

“किन दाइ भन्नु पर्ने हो सन्दीप?” प्रधानाध्यापकको प्रश्नमा पुनः सन्दीप मौन रह्यो ।

प्रधानाध्यापक केही समय चुप लागे। उनले दुबैको व्यवहार बुझेका थिए । सन्दीपको आक्रोशमा आत्मसम्मानको चोट थियो। उसले आफूलाई ‘दाइ’ भन्नु सम्मानको प्रतीक मानेको थियो।  त्यो सम्मान नपाउँदा उसले आक्रोशलाई शारीरिक हिंसामा परिणत गर्‍यो।

रोहितको व्यवहारमा डर थियो। नयाँ वातावरण, अपरिचित अनुहारहरू, र सामाजिक नियमहरू सबैले उसलाई अन्योलमा राखिरहेका थिए। उसले सन्दीपलाई अपमान गर्न खोजेको थिएन तर उसले सामाजिक संकेतहरू बुझ्न सकेन। उसले सधैं आफूलाई एक्लो महसुस गर्थ्यो ।

प्रधानाध्यापकले शान्तपूर्वक भने, “सन्दीप, तिमीलाई दाइ भन्नु सम्मान होला तर सम्मान जबर्जस्ती माग्ने होइन नि। रोहित नयाँ विद्यार्थी हो। उसले तिमीलाई अपमान गर्न खोजेको होइन। उ पनि त तिम्रै कक्षाको साथी हो ।  तिमीले उसलाई पिटेर के सिकायौ ? अब तिमीलाई किन दाइ भनेर सम्मान गर्छ रोहितले ?”

सन्दीप चुप लाग्यो। उसको अनुहारमा आत्मग्लानि झल्कियो।

प्रधानाध्यापक रोहिततिर फर्किए, “तिमी डरायौ । डराएर बोल्न बन्द गर्नु हुँदैन। तिमीले सोध्न सक्थ्यौ ‘किन दाइ भनेर बोलाउने? तिमी त मेरो साथी हौ । एकै कक्षामा पढछौं।’ यसले तिमीलाई सुरक्षित बनाउँथ्यो।”

त्यसपछि प्रधानाध्यापकले दुबैलाई एकैपटक हेरेर भने, “विद्यालय भनेको सिक्ने ठाउँ हो। यहाँ सम्बन्ध पनि सिकिन्छ र सम्मान पनि।  सबैभन्दा ठूलो कुरा हो आफ्नो व्यवहारको जिम्मेवारी स्वीकार गर्नु। यो कुरा सधैँ ख्याल राख्नु ।”

दुबै विद्यार्थी चुपचाप उठे। सन्दीपले मसिनो स्वरमा भन्यो, “आइ एम सरी सर। रोहित, एक्सक्युज मी।” रोहितले मुस्कुराउँदै टाउको हल्लायो। वातावरण शान्त भयो।

त्यो साँझ प्रधानाध्यापकले विद्यार्थीको पोर्टफोलियो फेरी पल्टाएर हेरे। रोहितको फाइलमा एउटा नोट थियो “बाल मनोविज्ञानको विशेष निगरानी आवश्यक। अघिल्लो विद्यालयमा पनि सामाजिक समायोजनमा कठिनाइ देखिएको।” प्रधानाध्यापक चकित भए।

अर्को दिन उनले रमेश सरलाई बोलाए। “हामीले रोहितमा सामान्य डर देखेका थियौं तर उसमा गहिरो सामाजिक असुरक्षा छ। उसले सम्मान नदिएको होइन उसले सम्बन्ध बनाउने तरिका नै सिकेको छैन जस्तो छ। उसलाई यि कुराहरु सिकाउनुहोला है रमेश सर ।” हुन्छ भनेर रमेश सर बाहिर निस्किए ।

प्रधानाध्यापकले रोहितका अभिभावकलाई फोन गरे। “हामीलाई लाग्छ, रोहितलाई अतिरिक्त भावनात्मक सहयोग आवश्यक छ। उसले सम्बन्ध बनाउने तरिका सिक्नुपर्छ। यो बारेमा यहाँहरुले कुनै कक्षाको किताब पल्टाउन जरुरी छैन मात्र सामाजिक सम्बन्धमा सुधार ल्याउनु होला ।” रोहितको बाले “प्रयास गर्छु सर” भनेर फोन राखे ।

शुक्रबारको दिन विद्यालयमा सधैं झै अतिरिक्त क्रियाकलापको व्यवस्था गरिएको थियो । अरुणिमाको संयोजनमा एक नयाँ कार्यक्रम सुरु भयो “सम्बन्ध र सम्मान” नामक कार्यशाला। रमेश सरले कार्यक्रमको उद्देश्यमा प्रकाश पारे । अन्य विद्यार्थीहरुसँगै सन्दीप र रोहित पनि सहभागी भए। सन्दीपले कार्यशालामा भने, “सम्मान माग्ने होइन, कमाउने हो।” रोहितले भने, “डरले सम्बन्ध बिगार्छ, संवादले बनाउँछ।”

कार्यशालाको अन्तिममा रोहितले एउटा चित्र देखायो। चित्रमा दुईजना व्यक्ति थिए । एकले अर्कोलाई पिटिरहेको र अर्कोले आँसु झारिरहेको। चित्रको शीर्षक राखेको थियो “छायाँको चोट”।

प्रधानाध्यापकले सोधे, “यो चित्रमा के देखाउन खोज्यौ?” रोहितले भन्यो, “कहिलेकाहीँ चोट देखिँदैन सर। छायाँमा लुकेको पनि हुनसक्छ।” रोहितको कुराले सबैलाई स्तब्ध बनायो। सन्दीपले चित्र हेरेर आँखा रसायो। उसले बुझ्यो उसको चोट त देखिएको थियो तर रोहितको चोट छायाँमा लुकेको थियो।